 |
|
|
|||
Laufende Arbeiten
- 1. Kampagne (4. September - 6. Oktober 2006)
- 2006 BYBASSOS YÜZEY ARAŞTIRMASI
- 2. Kampagne (27. August – 5. Oktober 2007)
- 2007 BYBASSOS YÜZEY ARAŞTIRMASI
- 3. Kampagne (18. August – 26. September 2008)
- 2008 BYBASSOS YÜZEY ARAŞTIRMASI
- 4. Kampagne (24. August – 2. Oktober 2009)
- 2009 BYBASSOS YÜZEY ARAŞTIRMASI
1. Kampagne (4. September - 6. Oktober 2006)
BYBASSOS
1) Die Siedlung Bybassos Bybassos liegt auf dem mittleren von drei Hügeln, die sich aus der Ebene von Hisarönü erheben. Die auf dem heutigen Hisartepe gelegene Siedlung wurde bereits während einer Vor-Kampagne 2005 begangen. Unter dem dichten Bewuchs des Hügels konnte die Stadtmauern zum größten Teil verfolgt werden und ließen sich in drei Phasen gliedern: Eine archaische, eine klassische und eine spätbyzantinische. Die größte Ausdehnung hatte die Siedlung in der klassischen Epoche, die kleinste in der spätbyzantinischen Zeit. An Innenbebauung ist nur ein spätbyzantinischer Baukomplex in der Zitadelle erhalten. Eine neue Entdeckung war eine frühhellenistische Vorstadt, die den steilen Nordhang zwischen der klassischen Mauer und dem Hafen einnimmt und von einer eigenen Stadtmauer umgeben ist.
Der im Osten von Bybassos gelegene Oyuklu Tepe ist ein steiler, markanter Felsen. Auf und am Oyuklu Tepe wurden Keramik, Obsidiane und ein Marmorgefäß der chalkolithischen Epoche gefunden. In der Antike befand sich auf dem Gipfel ein Heiligtum. Von einem Sakralbau auf der höchsten Felsspitze sind nur noch Felsabarbeitungen, eine in den Felsen gehauene Treppe, Dachziegel und ein Quaderfragment mit Dübellöchern erhalten. Zwei weitere Felsspitzen sind ebenfalls oben horizontal abgearbeitet, auf einem befindet sich zudem eine Einarbeitung in Form eines ‚Schalenfelsen‘, wie sie aus hethitischen und phrygischen Fundorten, aber auch aus Loryma bekannt sind. Etwas tiefer befinden sich eine große Zisterne, eine Felsbettung für eine Stele und eine kleine Stufenbasis. Am Südfuß des Oyuklu Tepe befindet sich darüber hinaus ein gut erhaltenes frühhellenistisches Gehöft mit einer großen Weinkelter. 3) Das Heiligtum von Bybassos
Am Südfuß des Oyuklu Tepe befindet sich eine 105 m lange und mindestens 80 m breiten Terrasse. Erhalten sind Teile der Terrassenmauern und eines repräsentativen Gebäudes nahe der Nordostecke der Terrasse, die wohl im 3. Jh. v. Chr. errichtet worden sind. Das gesamte Heiligtum wurde in frühbyzantinischer Zeit wohl von einem Kloster überbaut, von dem ein rundes Gebäude, ein Martyrion oder Baptisterion, von besonderem Interesse ist. In den byzantinischen Ruinen sind zahlreiche antike Spolien verbaut. Die Anlage ist als das Hauptheiligtum von Bybassos zu interpretieren, das ähnlich wie das Apollonheiligtum von Loryma außerhalb der Siedlung und am Fuß eines markanten Felsen ein sehr großes Areal einnimmt. Hinweise auf die hier verehrte Gottheit fehlen. Die Nähe zum Heiligtum auf dem Oyuklu Tepe ist jedoch bezeichnend und läßt vermuten, daß die Terrasse und der Felsen zusammen als ein Heiligtum fungierten.
Am Nordfuß des Hisartepe, unterhalb der hellenistischen Vorstadt, konnte der Hafen von Bybassos identifiziert werden, der heute in der Schwemmebene, 200 bis 300 m von der heutigen Küstenlinie entfernt, gelegen ist. Von der hellenistischen Mauer ragt im Norden ein aus großen Quadern gemauertes Quadrat von etwa 20 x 20 m in die Ebene hinein. Dieser für eine Bastion erheblich zu große Vorsprung war der Ausgangspunkt eines geomagnetischen Surveys, bei dem eine Innenbebauung des Quadrats nachgewiesen werden konnte. Darüber hinaus führt eine 100 m lange Anomalie von dem Quadrat nach Nordosten, die als Hafenmole zu interpretieren ist. Noch weiter im Osten befindet sich eine Reihe sehr großer Quader, die ebenfalls als Teil einer Hafenmole anzusehen sind. Der Hafen hatte damit eine Ausdehnung von mindestens 200 m und ist deutlich größer, als man es für die kleine Siedlung Bybassos erwarten würde. Daraus geht außerdem hervor, daß die drei Hügel von Bybassos, die heute zwischen zwei Schwemmebenen gelegen sind, in der Antike eine Halbinsel bildeten. 5) Speicherviertel
Im Bereich des Sattels zwischen dem Hisartepe und dem Oyuklu Tepe befinden sich zahlreiche Mauerreste eines großen, rechtwinklig geplanten Viertels. Die wenigen besser erhaltenen Gebäude gliedern sich in lange, schmale Räume, wie sie für Speicherbauten typisch sind. Die Oberflächenkeramik stammt aus hellenistischer Zeit. Dieses zwischen Siedlung und Heiligtum angelegte Speicherviertel ist im Kontext des Hafens zu sehen und diente dem Lagern von Waren, die von hier aus verschifft wurden. Bei einer Anlage des Hafens in hellenistischer Zeit war dies außerdem das einzige Areal, das zu diesem Zweck zur Verfügung stand. Die Ausdehnung des Speicherviertels entspricht der Größe des Hafens und verweist auf eine überregionale Bedeutung von Bybassos als Warenumschlagplatz.
KASTABOS Das Heiligtum Kastabos war von überregionaler Bedeutung, zum einen, weil Hemithea als Heilgöttin wirkte, zum anderen, weil hier vermutlich das politische Zentrum der Chersonesier angesiedelt war. Kastabos liegt im Bergland oberhalb von Bybassos und umfaßt ein Areal von ca. 350 x 250 m. Es wird von der auf einem Hügelrücken angelegten Tempelterrasse beherrscht, die 1959 und 1960 in zwei kurzen Kampagnen von J. M. Cook – W. H. Plommer ausgegraben worden. Der ionische Marmortempel aus dem Anfang des 3. Jhs. v. Chr. ersetzte einen kleinen Vorgängerbau, von dem Kultbild und Kultbildbasis übernommen worden waren. Am Rand der Tempelterrasse standen mehrere kleine ‚Naiskoi‘. Eine erforderliche neue Bauaufnahme der Tempelterrasse konnte 2006 begonnen werden. Die Begehung ergab darüber hinaus zahlreiche Baureste an beiden Hängen dieses Hügelrückens und in dem südwestlich daran anschließenden Tal. Dort befindet sich auch das Theater, von dem Sitzreihen, die südliche Analemmamauer sowie vom Bühnengebäude ein Stück der Rückwand und drei Proskenionpfeiler sichtbar sind, so daß eine fast vollständige Rekonstruktion möglich ist.
Die übrigen Ruinen sind meist kleine Bauten mit ein bis zwei Räumen auf einem Terrassenunterbau. Einer dieser Bauten, südwestlich des Theaters gelegen, ist deutlich größer, mit mindestens vier Räumen und könnte eine Funktion in der Heiligtumsverwaltung gehabt haben. Zwei Bauten am Nordhang waren Quellhäuser. Die Funktion der übrigen Bauten sind wegen ihres schlechten Erhaltungszustandes und erheblicher Zerstörungen durch Raubgräber nicht sicher zu bestimmen. Zu erwarten sind jedoch Bauten, die mit dem Heilkult und der politischen Funktion von Kastabos verbunden waren. Als Kern des Heiligtums erwies sich nicht die Tempelterrasse, sondern der westlich daran anschließende Felsen. Während sich das Heiligtum von hier aus entwickelte, blieb der Fels während der ganzen Antike unberührt. Drei natürliche Felsspalten auf der Nordseite weisen möglicherweise auf Quellen hin.
KERAMIK Bei der Bearbeitung der Oberflächenfunde sticht die archaische bis hellenistische Keramik aus Kastabos durch ihre hohe Qualität hervor. Im Bereich der Tempelterrasse (FS 36 A) sind zwei Terrakotta-Köpfe und eine -Basis als Weihgeschenke zu interpretieren. Unter der klassisch bis hellenistisch zu datierenden Keramik ist ein hoher Anteil qualitätvollen Trinkgeschirrs (Schalen, Skyphoi, Kratere) von Bedeutung. Das südlich unterhalb davon gelegene Areal (FS 36 C) ergab archaische bis hellenistische Keramik mit einem Spektrum, das Lampen, Kalathoi, Kratere und Pyxiden umfaßt. Das Gebiet unterhalb davon bis zum Theater ergab Keramik ab dem 5. Jh. v. Chr., alle übrigen Areale nur hellenistische Keramik. Die Keramik aus dem Gehöft am Südfuß des Oyuklu Tepe verweist auf eine intensive Nutzung in der ersten Hälfte des 3. Jhs. v. Chr., mit einem hohen Anteil von Amphoren. Das Viertel am Nordhang von Bybassos oberhalb des Hafens war besonders reich an Keramik, die zum größten Teil ebenfalls in die erste Hälfte des 3. Jhs. v. Chr. zu datieren ist.
ORHANIYE In Orhaniye wurde eine gut erhaltene byzantinische Basilika untersucht und vermessen, die heute mitten im Jachthafen Martı Marina steht. Darin sind zahlreiche antike Spolien verbaut, darunter eine Basis mit einer bereits bekannten Inschrift, die den antien Ortsnamen Aulai nennt. Darüber hinaus wurde im Bereich der Ebene von Orhaniye mehrere Fundplätze der chalkolithischen, hellenistischen und spätbyzantinischen Epochen begangen. ERGEBNIS Die Karische Chersones war in der Antike ein regionaler Bund von etwa 20 kleinen Siedlungen, die ihrerseits als lokale Bünde organisiert waren. Bybassos war, wie das in einem früheren Survey untersuchte Loryma, eine typische Siedlung des regionalen Bundes der Chersonesier. Es hatte ein Hauptheiligtum außerhalb der Stadtmauern, das aus dem Felsen Oyuklu Tepe und der nördlich vorgelagerten Terrasse bestand. Hier befand sich vermutlich das Zentrum des lokalen Bundes von Bybassos. Kastabos hingegen ist als religiöses Zentrum und Versammlungsort des regionalen Bundes der Chersonesier anzusehen. Das Theater von Kastabos ist der größte Versammlungsbau der Halbinsel. In der ersten Hälfte des 3. Jhs. v. Chr., nachdem die Chersones unter rhodische Herrschaft geriet, wurden auf der gesamten Halbinsel Gehöfte mit Keltern errichtet und die Hänge terrassiert. Gelichzeitig entstanden Töpferwerkstätten wie jene des Hieroteles in Hisarönü-Çubucak, in denen vor allem Transportamphoren hergestellt worden sind. Dies hatte eine intensive Produktion von Wein zum Ziel, der in die gesamte antike Welt exportiert worden ist, wie entsprechende Amphorenfunde belegen. Zu der bereits in Loryma beobachteten intensive Weinproduktion kommt in Bybassos nun ein regionaler Exporthafen hinzu, in dem offenbar die Erzeugnisse aus dem Hinterland gesammelt, im Speicherviertel zwischengelagert und schließlich verschifft wurden. Die dazu notwendigen zusätzlichen Arbeitskräfte wurden im neuen Nordviertel von Bybassos angesiedelt. In Kastabos wurde zur gleichen Zeit das Heiligtum erneuert und mit einem neuen Tempel und einem Theater ausgestattet. In der römischen Kaiserzeit war die Chersones verlassen, mit Ausnahme einiger weniger Gehöfte. Eine neue Siedlungsphase brachte erst wieder die frühbyzantinische Epoche. |
| zum Seitenanfang |
2006 BYBASSOS YÜZEY ARAŞTIRMASI
|
Muğla ili, Marmaris ilçesi, Hisarönü köyü, antik Bybassos ve çevresindeki Yüzey Araştırması, 4 Eylül – 6 Ekim 2006 tarihleri arasında 17 kişilik bir bilim heyeti ve Kültür ve Turizm bakanlığı temsilcisinin katılımıyla gerçekleştirilmiştir. 2006 yılı Bybassos yüzey araştırması Hisarönü Köyü sınırlarında bulunan Oyuklu Tepe, Hisartepe, Zelle Tepesi, Kastabos/Pazarlık Kutsal Alanı ve Orhaniye Köyü sınırları içinde gerçekleştirilmiştir. BYBASSOS Bybassos Yerleşimi Hisartepe üzerinde bulunan Bybassos Antik kenti oldukça sık bitki örtüsüyle kaplanmıştır. Yüzey araştırmalarıyla kentin surlarının üç evresi tespit edilmiştir: Buna göre en eski evre, Arkaik döneme (M. Ö. 7./6. yy.), ikinci evre Klasik döneme (M. Ö. 5./4. yy.), üçüncü evre ise geç Bizans dönemine aittir (M. S. 11.–12. yy.). Oyuklu Tepe Hisartepe’nin doğusunda bulunan Oyuklu Tepesi, prehistorya uzmanımız Dr. Christoph Gerber tarafından detaylı olarak incelenmiştir. Oldukça sarp ve kayalık olan tepenin üzerinde ve yamaçlarında, Khalkolitik döneme ait keramik ve obsidyen buluntulara rastlanmıştır. Tepenin güney yamacın dibinde, modern yolun hemen kenarında Khalkolitik döneme ait bir mermer kap, keramik ve aynı döneme ait bir duvar ortaya çıkmıştır. Khalkolitik dönemde çok az rastlanan mermer kap, bu buluntu yerinin özel önem taşıdığı göstermektedir. Antik dönemde, tepenin zirvesine bir kutsal alan kurulmuş olmalıdır. En yüksek kayanın üstü yontularak düz bir şekile getirilmiş ve yanına bir kaya merdiveni yontulmuştur. Üzerinde üstü kapalı bir yapı olduğu, çatı kiremitlerinden ve bir bloktan anlaşılmaktadır. Aynı şekilde iki kaya daha düzleştirilmiş olup birinde bir ‚Schalenfels‘ (kaya kabı) yontulmuştur. Bunun benzeri, Hitit ve Frig merkezlerinden bilinmektedir. Benzer diğer bir örnek de Loryma’da bulunmaktadır. Biraz daha aşağıda, bir sarnıç, stel için kullanılan bir kaya oyuğu ve küçük, basamaklı bir kaide tespit edilmiştir. Tepenin güney yamacında, 2005 yılında tespit ettiğimiz çok iyi durumda korunan büyük Hellenistik çiftliğe ait mimari kalıntıların topoğrafik ölçüleri alınmış, yüzey keramiği sistematik bir şekilde toplanmış ve fotoğrafları çekilmiştir. Çiftlikte ele geçen yüzey buluntuları yapı topluluğunun bölgenin ekonomisinde önemli yer tuttuğu bilinen şarap üretimiyle ilgili olduğunu belgelemektedir. Bybassos Kutsal Alanı 2006 yılı yüzey araştırmalarında Oyuklu Tepe’nin kuzey eteğinde büyük bir kutsal alan tespit edilmiştir. Batı-doğu yönünde 105 m, güney-kuzey yönünde en az 80 m’lik alan, büyük ve düzgün kesilmiş taş blokardan inşaa edilmiş teras duvarla çevrilmiştir. Teraslı alanın üzerinde, Kuzeydoğu köşesine yakın gösterişli bir antik yapının kalıntılarına rastlanmıştır. Bu yapı ve teras duvarı muhtemelen Hellenistik döneme tarihlendirilmelidir. Bütün bu alan üzerinde, erken Bizans döneminde yeni yapılar inşaa edilmiştir, Muhtemelen bir manastırla ilişkili olduğunu düşündüğümüz yapılar arasında bir martyrion veya baptisterion olabilecek yuvarlak bir yapı bulunmaktadır. Bizans yapılarında pek çok antik taş, blok, kaideler ve benzeri yapı ögeleri devşirme malzemesi olarak kullanılmıştır. Barındırdığı dini yapılarla Kutsal alanın, Bybassos’un kutsal merkezi olarak yorumlanması olasıdır. Bu alan Loryma’daki Apollon kutsal alanı gibi, yerleşimin dışında bulunmakta olup oldukça büyük bir araziye sahiptir. Yüzey araştırmaları kutsal alanın hangi tanrıyla ilişkili olduğunu aydınlatacak sonuçlar henüz vermemektedir. Bununla birlikte bu alanın Oyuklu Tepe ile organik bir bağı olduğu kesindir. Loryma Apollon ve Kastabos Hemithea kutsal alanları birlikte değerlendirildiğinde bir kayanın yanında veya etrafında gelişen bu dini alanların Anadolu ve Anadolu’nun bir kült geleneğin devamını gösterdiği düşünülebilir. Antik Liman Hisartepenin kuzey eteğinde gerçekleştirilen çalışmalar bir limanın kalıntılarını belirlememize neden olmuştur. Liman, bugünkü sahilden 200-300 m uzaktaki tarlaların altında bulunmaktadır. Bybassos’un Hellenistik döneme tarihlendirilen kuzey mahallesinin surunun en kuzey kısmı, bu tarlanın içinde yaklaşık 20 x 20 metrelik bir kare oluşmaktadır. Bir bastion için çok fazla büyük olduğunu düşündüğümüzden bunun bir liman yapısıyla ilişkili olduğu yorumuna varılmıştır. Bu nedenle bölge jeomanyetik ölçümlerle araştırılmış, Robert Fesler ve asistanlarının gerçekleştirdiği jeomanyetik ölçüm çalışmalarından elde edilen sonuçlar da topoğrafik planımıza yerleştirilmiştir. 20 x 20 metrelik karenin içinde birkaç duvar yapısı tespit edilmiştir. Jeomanyetik ölçüm çalışmalarıyla belirlenen kareden kuzeydoğuya uzanan yaklaşik 100 metre uzunluğunda geniş bir anomali tespit edilmiştir. Bu anamolinin olasılıkla bir mendireğe ait olduğu düşünülmelidir. Bu alanın 100 m doğusunda, mendirek olarak yorumlanabilecek ve çok büyük taş bloklardan oluşan bir duvar tespit edilmiştir. Bu sonuçlara göre, burada en az 200 m uzunluğunda bir liman bulunmalıdır. 2006 yılı kampanyasının önemli sonuçlarından biri de Hisartepe ve Oyuklu Tepe’nin, antik dönemde bir yarımada olduğu ve bugünkü Kerdime mevkii ve Limanbaşı mevkii adlı düzlüklerin antik dönemde deniz olmasıdır. Depo mahallesi Hisartepe ve Oyuklu Tepe’nin arasındaki alanda, yüzeyde dikdörtgen planlı bir mahallenin duvar kalıntıları görülmektedir. Planların sadece yüzeyde görünen bölümlerinden anlaşıldığı üzere bazı yapılar çok uzun ve dar mekanlardan oluşmaktadır. Bu formdaki mekanlar, evler için değil, fakat depo binaları için tipik bir şekildir. Bundan dolayı, surların dışında bulunan bu mahalle‚ depo mahallesi olarak adlandırılmıştır. Depo mahallesini limanla ilişkilendirmek için coğrafi yakınlık ve ticari gereklilikler dışında elimizde bir veri henüz bulunmamaktadır. Bununla birlikte Karia Chersonesosu’nda benzeri bugüne kadar bilinmeyen liman ve liman tesisleri organizasyonun buluntular doğrultusunda Hellenistik döneme tarihlendirmek gerekmektedir. Bybassos’un liman üzerindeki kuzey mahallesi de aynı dönemde inşaa edilmiş olmalıdır. Liman ve tesisleri, Bybassos gibi küçük bir yerleşim için çok fazla büyüktür ve bu yapılar topluluğunu tüm bölgenin limanı olarak görmek gerekmektedir. M.Ö. 3. yy.’ın ilk yarısında bölgede çok yoğun bir şarap imalatı ve ihracatı olduğunun bilinmesi Liman ve depo mahallesinin işlevi hakkında bir fikir yürütmemize neden olmaktadır. KASTABOS Batı-Doğu yaklaşık 350 m, Güney-Kuzey 250 m’lik bir araziyi kapsayan Hemithea Kutsal alanında, tapınak terasının dışında da bir çok kalıntı tespit edilmiştir. Kutsal alanın en önemli yapısını barındıran tapınak terası, bir tepenin sırtında yer almaktadır. Mimari yapılar ise bu sırtın üzerinde, her iki yamacında ve güneybatısındaki derenin çevresinde bulunmaktadır. Derenin üst kodunda Chersonessos’un üç tiyatrosu arasında yeralan orta ölçekli bir tiyatro bulunmaktadır. Tiyatroda, cavea’nın oturma sıralarının bir bölümü, güneydeki analemma duvarı ve sahne binasının üç proskenion pilasterleri ile arka duvarı tespit edildi. Diğer kalıntılar, çoğunlukta küçük teraslar üzerindeki bir-iki mekanlı yapılardır. Tiyatronun hemen güneybatısında, bunlardan daha büyük bir yapının en az dört adet mekanı tespit edilmiştir. Belirlenen bu büyük yapı, muhtemelen idari bir işleve sahip olmalıdır. Kutsal alanın kuzey yamacında bulunan iki adet yapı kalıntısı ise muhtemelen kaynak binalarına ait olmalıdır. Diğer yapıların işlevleri için ise, muhtemelen kutsal alanın idari ve hasta tedavisi için kullanılan bölümleri oldukları yorumları yapılabilir. Kutsal alandaki kalıntıların çok sık gerçekleştirilen kaçak kazılarla tahrip olduklarının belirlenmesi işlevleri hakkında sağlıklı yorumların bu aşamada yapılmasını mümkün kılmamaktadır. Kutsal alanın çekirdeğinin ise, tapınak yapısı olmadığı, fakat onun hemen batısındaki kaya olduğu anlaşılmıştır. 2006 yılı sonuçlarına göre kutsal alanın, bu kaya etrafında oluşmaya başladığı, fakat kayanın kendisine hiç dokunulmadığı saptanmıştır. Kayanın kuzey tarafındaki üç adet doğal oyuk, antik dönemde burada bir kaynak olduğunun işareti olarak değerlendirilebilir. Tapınak terasındaki çalışmalar, mimar Dr. Nicole Röring yönetimin altında gerçekleştirilmiştir. Amaç, tapınağın ve terastaki diğer binaların detaylı rölövesini çizmekti. Bu çalışmalarda, Kastabos’un özel şartlarından dolayı sadece küçük bir bölüm tamamlanmıştır. Tamamlanan bölümler özellikle tapınağın halen açıkta bulunan temel kısmı, kaçak kazılarla ortaya çıkan tahrip olmuş alanlar, teras duvarları ve doğudaki iki küçük yapı olarak sayılabilir. Kastabos kutsal alanı bir kutsal kaya etrafında, muhtemelen M. Ö. 7. yüzyılda oluşmaya başlamış olmalıdır. Bir tedavi merkezi ve Karia Chersonesosu’nun siyasal toplantı merkezi olarak kullanıldığı için, buraya gelen insanlar için küçük teraslar üzerinde yapılar inşaa edilmiştir. M. Ö. üçüncü yüzyılın başında, Kastabos geniş bir yenileme ve genişletme görmüş olup bugün tespit edilen yapıların çoğu o döneme aittir. ORHANIYE Orhaniye Köyü’nde, Martı Marina’da bulunan kilisenin üç boyutlu fotogrametrik ölçümü yapılmıştır. Aralarında üzerinde Aulai ismi geçen yazıtlı bir kaide de bulunan antik döneme ait devşirme taşlar tespit eidlmiştir. 2006 yılında Orhaniye Köyü’nün ovasında gerçekleştirilen araştırmalarda üç adet Hellenistik döneme tarhlendirilen çiftliğin varlığı belirlenmiş. Ovanın kuzeybatısında bulunan bir mağara incelenerek (FS 61), mağaranın yanında, Hellenistik dönemine ait, muhtemelen bir sarnıca ait kalın bir duvar tespit edilmiştir. Kuzeyindeki Kuletepe üzerinde, geç Bizans dönemine tarihlendirilen bir kale ve khalkolitik dönemine ait keramik bulunmuştur (FS 62). KERAMIK 2006 yılı Bybassos yüzey araştırmasında ele geçen yüzey buluntuları Yrd. Doç. Dr. Gonca C. Şenol’un sorumluluğunda üç öğrenciden oluşan bir ekip tarafından envanterlenmiştir. Kastabos Hemithea kutsal alanında toplanan yüzey keramikleri kutsal alanın kronolojisii hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Buna göre BY-FS 36A olarak kodlanan tapınak alanında bulunan keramik buluntular arasında Klasik ve Hellenistik dönemlere tarihlenen seramiklerin kalitesi dikkat çekicidir. Bu alanda ele geçen iki terrakotta baş ve bir terrakotta kaidenin adak pratikleriyle ilişkili olduğunu düşünmek olasıdır. Ayrıca çok sayıda kaliteli ince seramik (kylix, skyphos, krater) buradaki zenginliğin diğer göstergeleri arasındadır. C olarak kodlanan ve tapınağın güney yamaçlarının altından başlayan alanda ele geçen seramikler arasında M.Ö. 6. yy’a tarihlendirilen siyah figür tekniğindeki keramik örnekleri kutsal alanın tarihinde erken evreyi oluşturmaktadır. Bu alanda 5. ve 4. yy.’a tarihlendirilen kandil, kalathos, krater, pyxis gibi formlara ait parçalar da ele geçmiştir. Aynı şekilde vadinin ortasına doğru, tiyatrodan önceki alanda da M.Ö. 5. yy’ın erken evresine tarihlendirilen seramikler bulunmuştur. F olarak kodlanan tiyatro alanından ise kutsal alanın erken Hellenistik döneme tarihlendirilen evresine ait amphora parçaları ve günlük seramik ele geçmiştir. Vadinin güneyinde ve batısında kalan alanlarda ele geçen seramik de özellikle M.Ö. 3. yy’ın ilk yarısına ait olmalıdır. Bybassos’un yerleşim alanında bulunan önemli bir çiftlik kompleksi BY 13 olarak kodlanan Oyuklu Tepe’nin güney yamacında yeralmaktadır. Burada bulunan yüzey keramikleri çiftliğin M.Ö. 3. yy’ın ilk yarısında aktif olarak kullanıldığını göstermektedir. Bu alanda ele geçen çok sayıda amphora ve günlük kullanım keramiği Bybassos’un genelindeki kronolojiyle uyum göstermektedir. 2006 yılı çalışma alanları içinde yeralan Liman yapısının güneyinde bulunan yamaçlarda keşfedilen yapılar grubuyla ilişkilendirilmesi gereken keramik yoğunluğu dikkat çekici boyutlardadır. Burada tespit edilen 271 adet profil veren seramik parçasının büyük çoğunluğu M.Ö. 3. yy.’ın ilk yarısına tarihlendirilmektedir. Bu dönemde önemli sayılabilecek bir nüfusa da işaret eden buluntu yoğunluğu içinde depo kaplarının yanında ince seramik de yerleşimin niteliği hakkında bilgi vericidir. GENEL SONUÇ Bybassos antik kenti Karia Chersonesos’unun tipik bir yerleşim yeri olarak, Chersonesos Koinon’unun bir üyesi olarak tanınmaktadır. Bu bölgesel Koinon (Birlik), Chersonesos’taki bütün yerleşimlerden oluşmaktadır. Daha önce araştırdığımız Loryma antik kenti gibi, burada da en önemli kutsal alan sur dışında, Oyuklu tepesinin kuzeyinde bulunmaktadır. Burası, muhtemelen yerel Bybassos koinon’unun merkeziydi. Kastabos’taki Hemithea kutsal alanını ise, bölgesel Chersonesos Koinon’unun dinî ve siyasal toplantı merkezi olarak yorumlamak gerekmektedir. Hellenistik dönemde, Chersonesos Rodos hakimiyeti altındayken, bütün bölgede çiftlik ve tarım teras inşaa edilmiştir. Aynı zamada, Hisarönü-Çubucak’taki Hieroteles keramik atölyesindeki amphora imalatı da bu tarımsal üretime bağlı olarak M.Ö. 3. yy.’ın ikinci çeyreğinde başlamıştır. Bu tesislerin Bybasos’daki tarımsal potansiyelin ticarete dönüşmesinde önemli rol oynadıkları bilinmektedir. 2006 yılı yüzey araştırmaları sırasında bu yoğun şarap üretimi ve ihracatının gerçekleştirilmiş olduğunu düşündüğümüz liman yapısının ve tesislerinin yerleri belirlenmiştir. Liman ve ona bağlı olan depo mahallesinin, Bybassos yerleşimi için çok fazla büyük olması ancak bütün bölgenin ihraç limanı olarak yorumlanmasına neden olmaktadır. Aynı dönemde, Kastabos’ta da yeni ve çok geniş bir yapı evresi tespit edilmiştir. Yeni bir tapınak ve tapınak terası dışında, ayrıca bir tiyatro ve çok sayıda küçük teraslar üzerindeki yapılar Hellenistik dönemin ilk yüzyılı içine tarihlendirilmelidir. Roma İmparatorluk döneminde, Bütün Chersonesos’un terk edilmiş olduğu, bu döneme ait birkaç çiftlikte ele geçen az sayıdaki yüzey keramiğinden anlaşılmaktadır. Erken Bizans döneminde, Bybassos ve çevresindeki bazı çiftlikler tekrar canlanmıştır. Bu dönemde FS 2 ve Orhaniye Martı Marina’da bulunan kiliseler de inşaa edilmiştir. 2006 yılı yüzey araştırmalarında Bybassos’un çoğrafi yayılımı hakkında da yeni sonuçlara varılmıştır. Buna göre Zelle Tepesi, Hisartepe ve Oyuklu Tepe’yi, antik dönemde bir yarımada olarak düşünmemiz gerekmektedir. Kuzey ve Güneyindeki deniz, bugüne kadar dolmuş ve Limanbaşı ve Kerdime Ovaları oluşmuş olmalıdır. Bundan dolayı, tepelerin kenarlarındaki ovalarda antik buluntulara rastlanamamaktadır. Sadece kuzeyinde, hellenistik limanın kalıntıları tespit edilmiştir. Antik sahil, muhtemelen Oyuklu tepenin hizasında olmalıdır. Güneyde bulunan çiftlik yerleşimi ise bu bölgenin tarımsal amaçla kullanıldığını dolayısıyla deniz olamayacağını göstermektedir. |
| zum Seitenanfang |
2. Kampagne (27. August – 5. Oktober 2007)
|
An der zweiten Kampagne in Bybassos nahmen 23 Mitarbeiter teil. Die erste Woche der Kampagne war für eine Voruntersuchung der byzantinischen Denkmäler des Surveygebiets vorgesehen und wurde durch eine finanzielle Unterstützung der Universität Erlangen ermöglicht. Diese Arbeiten wurden von Prof. Dr. Carola Jäggi beaufsichtigt und haben die Erforschung dieser Epoche während der kommenden Kampagnen zum Ziel. Die Hauptarbeiten der folgenden fünf Wochen galten den antiken Befunden. In Bybassos und Kastabos wurden die Arbeiten der ersten Kampagne fortgeführt, darüber hinaus wurde ein weiterer Siedlungsplatz auf dem Köklü Dağ untersucht. BYBASSOS
Der Verlauf der Stadtmauern konnte dank eines Waldbrands, der im Mai Teile des Nordhangs von Bybassos heimgesucht hatte, weiter vervollständigt werden. In diesem zuvor völlig undurchdringlichen Gebiet konnten nunmehr die archaische und die klassische Stadtmauer fast vollständig verfolgt und kartiert werden. Daran anschließende Mauerabschnitte wurden von Arbeitern freigelegt und konnten ebenfalls dokumentiert werden. Darüber hinaus wurden Mauerbeschreibungen der einzelnen Abschnitte angelegt, um die verschiedenen Mauerphasen und -techniken zuverlässig unterscheiden und bestimmen zu können. Die Arbeiten wurden von Matthias Nöth M.A. durchgeführt, der eine Dissertation über die Stadtmauern und Festungen auf der Karischen Chersones vorbereitet. 2) Geophysikalische Prospektion, v. a. im Gebiet des antiken Hafens Im Vorjahr stellte sich bereits heraus, dass Bybassos in der Antike auf einer Halbinsel gelegen war und die heute angrenzenden Ebenen erst ab dem späteren Hellenismus entstanden sind. Die Ergebnisse des von Robert Fesler durchgeführten, in der Fläche begrenzten geomagnetischen Surveys 2006 ermutigten zu einer Fortsetzung mit einer geomagnetischen Prospektion größeren Umfangs. Diese wurde von Christian Hübner und Birthe Hemeier mit einem Cäsium-Magnetometer und mit Georadar durchgeführt. Erfasst wurden alle Flächen entlang des Hisartepe, sowohl im Norden als auch im Süden, die als Hafengebiete in Frage kamen. Dabei wurden die Ergebnisse des Vorjahrs bestätigt, einige weitere, nicht sicher zu interpretierende Befunde kamen hinzu. Es stellte sich jedoch heraus, dass der hier anstehende Felsen aus einem metamorphen, stark magnetischen Gestein besteht, das die geomagnetischen Messungen sehr beeinträchtigt und auf dem Hügel selbst – versucht wurde es im Speicherviertel – gänzlich unmöglich macht. Das Georadar wurde wiederum durch einen sehr hohen Tonanteil im Boden stark gedämpft, weshalb die Resultate nicht sehr scharf sind und auf einen Bereich bis ca. 2 m Tiefe begrenzt waren. Auf der Südseite des Hisartepe konnten gar keine antiken Befunde ausgemacht werden. Hier kam zu den beschriebenen Problemen noch die massive Störung durch Eisenpfosten eines früheren Gewächshauses hinzu. Im Speicherviertel konnten durch Georadar-Messungen jedoch einige an der Oberfläche nicht sichtbare Mauerzüge zu den Speicherbauten hinzugefügt werden. Ermutigender waren die Ergebnisse auch weiter im Norden am Ördekbakacak Tepesi, wo mittel Geomagnetik ein antiker Töpferofen lokalisiert werden konnte (s. u.) 3) Speicherviertel Im frühhellenistischen Speicherviertel wurden alle im Vorjahr kartierten Mauern erneut kontrolliert und beschrieben, um die Grundrisse und Straßenverläufe genauer bestimmen zu können. Es stellte sich dabei heraus, dass es ein zumindest im zentralen Bereich regelmäßiges System aus rechtwinklig angelegten Straßen gab, mit einer besonders breiten Hauptstraße, die von Süden nach Norden über den Hügelsattel führt. In den Randbereichen wurde vom Straßenraster hingegen abgewichen. Von zwei ausgewählten Bauten wurden Maueransichten im Maßstab 1:20 gezeichnet. Es handelt sich um das bisher einzige bekannte Beispiel eines geplant angelegten Viertels auf der Karischen Chersones. Diese Arbeiten wurden von Alice Bieniussa durchgeführt, die über das Speicherviertel ihre Magisterarbeit verfasst.
Eine genauere Untersuchung des Gehöfts am Oyuklu Tepe führte zur Entdeckung weiterer Mauerzüge, insbesondere im Osten. Darüber hinaus wurde eine Maueransicht der Gehöftterrasse mit der Kelter im Maßstab 1:20 gezeichnet. Sophia Walz, die diese Arbeiten unternahm, verfasst darüber ihre Bakkalaureus (B.A.)-Arbeit.
KASTABOS (FS 36) Die Arbeiten am Tempel der Hemithea in Kastabos wurden dieses Jahr von Dipl.-Ing. Christine Wilkening übernommen. Dr.-Ing. Nicole Röring, die diese Arbeiten im Vorjahr begonnen hatte, hatte inzwischen eine Stelle am DAI Madrid angetreten und wird in Kastabos auf Wunsch ihre Arbeitgebers nicht weiterarbeiten. Frau Wilkening bearbeitet das Heiligtum als Thema ihrer Dissertation, die von Prof. Klaus Rheidt an der TU Cottbus betreut wird. Mit der Unterstützung durch zwei Architekturstudenten wurden der Steinplan des Tempels im M 1:20 gezeichnet, ein Fundlageplan der verstürzten Bauglieder im M 1:50 erstellt, 75 Bauteile in Karteikarten erfasst und davon 41 gezeichnet. Die gefundenen Bauteile weisen trotz ihrer z.T. sehr geringen Größe und der schlechten Qualität des Marmors eine sehr hohe Präzision in ihrer Bearbeitung auf. Auch konnten weitaus mehr Bauteile der Außenordnung aus Marmor gefunden werden, als im Vorfeld anzunehmen war. Die meisten sind so stark gebrochen, dass sie wenig Rückschlüsse auf ihre ursprüngliche Verwendung zulassen. Viele weisen jedoch Flächen mit sehr fein gearbeiteter Anathyrose auf, so dass sie zweifelsfrei als Bauteil dem Tempel zuzuordnen sind. Zu den bedeutenden Funden im Jahr 2007 zählen ein mit Akanthus verzierter Block, der vermutlich ein Antenkapitell ist, sowie ein in seiner Höhe und Tiefe weitgehend erhaltener Block mit Lotus- und Palmetten-Fries, dem auf der Oberseite eine schräge Fläche angearbeitet ist. Bei diesem Stein handelt es sich mit großer Wahrscheinlichkeit um den Eckblock des Frieses mit dem Auflager für den Eckakroter des Tempels. Die Fundlage an der Nordostecke der Krepis weist darauf hin, dass der Akroter auch von dort stammt. Dies wiederum zeigt, dass viele Bauteile noch in Sturzlage zu finden sind und eventuell eine steingenaue Rekonstruktion möglich ist.
Die Kalksteinblöcke, aus denen die Krepis und die Cella bestehen, sind von guter Steinqualität, sehr präzise gearbeitet und auch heute noch sehr gut erhalten. Die Untersuchung einiger vollständig erhaltener Cellawandquader gibt Hinweise darauf, dass der Tempel eine Kurvatur besaß. Dieser Frage soll in der kommenden Kampagne weiter nachgegangen werden. In der Cella konnten im Jahr 2007 keine Reinigungsarbeiten durchgeführt werden, da dafür keine Genehmigung vorlag. Der stark durchwühlte Bereich soll in den folgenden Kampagnen genauer untersucht werden, um ergänzende Informationen zu dem Vorgängerbau herauszufinden. Im Raubgrabungsschutt konnten vereinzelt Kiesel gefunden werden, die zu dem von Cook und Plommer wenig dokumentierten Kieselfussboden gehören. Die Kiesel von 1-3 cm Länge sind sehr glatt und hauptsächlich in den Farben rot, weiss, grün gehalten. Die Bearbeitung der Ziegel übernahm Sophia Walz, die neben den Zeichungen auch die weitere Dokumentation der Ziegel durchführte. Dabei konnten alle Formen, die bereits Cook und Plommer fanden, bestätigt werden. Ergänzende Beobachtungen an unterschiedlichen Linienverzierungen, Oberflächen und Ziegelprofilen könnten über die Bauabfolge und eventuelle Reparaturarbeiten noch weitere Erkenntnisse bringen. Schnitte durch die Tempelterrasse, die die Anbindung des Tempels an die Naiskoi darstellen, sollen über den Zusammenhang der einzelnen Gebäude Aufschluss geben und die Einbettung des Tempels in den heiligen Felsen zeigen. In diesem Jahr wurde mit einem Querschnitt durch den Pronaos begonnen, weitere Längs- und Querschnitte sollen in den kommenden Kampagnen folgen.
Ein bei Cook nur kurz erwähnter Siedlungsplatz wurde auf dem Köklü Dağ, auf ca. 600 m Höhe und 300 m oberhalb von Kastabos, untersucht. Es handelt sich um eine befestigte Siedlung des 7. und 6. Jhs. v. Chr., die im Laufe des 5. Jhs. aufgegeben worden ist. In der Keramik sind begrenzte Aktivitäten im 3. Jh. v. Chr. und dann erneut in frühbyzantinischer Zeit belegt. Die Stadtmauern sind als Trockenmauern aus kleineren bis mittelgroßen Bruchsteinen errichtet und folgen in Kurven den natürlichen Hangkanten. Sie zeigen damit Merkmale von Befestigungen früharchaischer Zeit und sind mit den Mauern der frühen karischen Fluchtburgen vergleichbar. Die Bauten im Inneren sind zum Teil aus großen, groben Polygonalquadern errichtet, einer für die archaischen Stadtmauern von Loryma und Bybassos typischen Bauweise, die in das 6. Jh. v. Chr. zu datieren sein dürfte. Es wurden in der Siedlung 31 Bauten kartiert, weitere ca. 20 sind im Nordostbereich der Stadt anzunehmen, wo das Gestrüpp zu dicht ist, um die Ruinen untersuchen zu können. Auf dem höchsten Grat des Berges befinden sich drei herausgehobene Bauten, von denen zwei als mehrgeschossige Türme zu rekonstruieren sind. Diese wurden in Steinplänen und einer Maueransicht im M 1:20 dokumentiert. Ein dritter hat einen Mauersockel aus Orthostaten, der als ‚Würdezeichen’ die besondere Bedeutung dieses Gebäudes herausstreicht. Insgesamt sind die Gebäude meist ein- bis zweiräumige, einzeln stehende Häuser, bisweilen mit einer vorgelegten Terrasse, und haben damit große Ähnlichkeit mit den Häusern von Loryma, die bis in hellenistische Zeit bewohnt waren. In zwei Häuser wurden in frühbyzantinischer Zeit Zisternen eingebaut. Es handelt sich damit um eine der ca. 20 antiken Siedlungen, die Mitglieder des Bundes der Chersonesier waren, doch ist sie die einzige bisher bekannte, die bereits so früh aufgegeben worden ist. Die anderen Siedlungen bestanden in der Regel bis in späthellenistische Zeit, als die ganze Chersones entvölkert worden ist. Dies ist für die Beurteilung der chersonesischen Siedlungen ein großer Gewinn, da hier erstmals die archaische Bauweise von Stadtmauer und Häusern ohne nennenswerte spätere Phasen untersucht werden kann. Dies erlaubt umgekehrt Rückschlüsse darauf, welche Bauweisen in den übrigen Siedlungen auf die Frühzeit zurückgehen und welche als klassische und hellenistische Neuerungen zu interpretieren sind. Ördekbakacak Tepesi (FS 2A) Unterhalb der im Vorjahr untersuchten Fundstelle am Ördekbakacak Tepesi, einer byzantinischen, dreischiffigen Kirche, wurde ein ca. 2 m tiefer Graben durch den Acker gezogen. Im Aushub und in den Profilen des Grabens fanden sich so erhebliche Mengen an hellenistischer Keramik, dass eine Interpretation des Befundes als Abfallhaufen einer Töpferwerkstatt nahelag. Fehlbrände und Keramikschlacken wurden, wenn auch nur in geringem Umfang, ebenfalls angetroffen. Die geomagnetische Prospektion des Gebiets zeigte schließlich eine Anomalie, die für Hochtemperaturbereiche typisch ist und hier als Töpferofen interpretiert werden darf. Vermessung Die Vermessung wurde von Elisabeth Riepel und Torsten Buchwald (FH Würzburg) durchgeführt. Zum Einsatz kamen dabei Tachymeter und GPS. Die Geräte stellte die FH Würzburg zur Verfügung. |
| zum Seitenanfang |
2007 BYBASSOS YÜZEY ARAŞTIRMASI
|
Kampanyanın ilk haftasında araştırma bölgesinde bulunan Bizans anıtları Erlangen Üniversitesi’nden ekibimize katılan Bizans Dönemi uzmanlarının desteğiyle incelenmiştir. Bu önaraştırmanın amacı, gelecek kampanyalarda yapılacak Bizans eserlerin incelemesi ve yayınının planlanmasıdır (Katılanlar: Doç. Dr. Winfried Held, Prof. Dr. Carola Jäggi, Prof. Hans-Rudolf Meier, Dr. Ute Verstegen, Boriana Ilkova.). Araştırmanın geri kalan bölümünde Bizans ve Geç Antik Dönemle ilgili çalışmalara ara verilerek antik döneme tarihlendirilen kalıntılar araştırılmıştır. Kampanya süresince Bybassos ve Kastabos’ta 2006 yılında başlatılan çalışmalara devam edilerek Köklü Dağı üzerindeki bir yerleşim alanı tespit çalışmalarına başlanmıştır. 1) GEÇ ANTİK DÖNEME TARİHLENEN ANITLAR a) Orhaniye Köyü, Martı Marina’da Bulunan Kilise (FS 63) Marmaris Martı Marina’da bulunan ve İ.S. 5-6 yüzyıllarda inşa edildiğini düşündüğümüz kilise yapısının Marina yönetimi tarafından yaptırılan rölövesinden yola çıkarak, duvarlarının detaylı bir icelemesi gerçekleştirilmiştir. Yapıyla ilgili tüm bulgular planlara işaretlendikten sonucu daha önce yaptırılmış olan rölövede birçok hata ortaya çıkarılmıştır. Kilisede gerçekleştirdiğimiz araştırmalarımız aşağıda özetlenmektedir: Kilise üc evrede inşaa edilmiş olup birinci evreye, üç nefli ana mekanla beraber, doğu apsis ve iki yan mekana sahiptir. İkinci evrede narthex ve konche şeklindeki narthex güney girişi inşaa edilmiştir. Narthex ve apsis yan mekanları iki katlı olup yan neflerden daha yüksektir. Üçüncü evrede batıda bir önmekan veya avlu eklenmiş olmalıdır. Bazı duvarlar daha düzgün inşaa edilmiş olup özenle sıvanmıştır (çizgili pietrarasa ve sarı boya?). Aynı evreye ait olan diğer duvar kısımları, bu kadar ince bir işçilik göstermemektedir. Binanın birçok yerinde, ikinci bir sıva tespit edilmiştir. Buralarda tekrar sarı boya, ve başta köşeler olmak üzere yapının çeşitli yerlerinde kırmızı çizgilerin izleri tespit edilmiştir. Yapının iç düzenlemesi hakkında oldukça az bilgi yüzey araştırması sırasında belirlenebilmiştir. Bu özellikler içinde en önemlisi, nefler arası direk sıraların stylobatlarıdır. Ayrıca mimari süsleme parçalarından üç adeti kilisenin içinde bulunmaktadır. Kilisenin içinde bulunan diğer süsleme elemanları arasında yapının her iki tarafından kabartmalı birer levha parçası; kırmızı kireçtaşından yivli bir templon direği; ortasında dairede bir haç çok aşınmış bir erken Bizans levha bulunmakta olup apsisin her iki tafarında profilli korniş blokları ve yan giriş kapıların üzerindeki iki lento halen in situ haldedir. Bölgenin en önemli erken Bizans yapılarından biri durumunda olan ve M. S. 5.-6. yüzyıla tarihlendirilen bu yapının önümüzdeki yıllarda kapsamlı bir restorasyon projesine ihtiyacı olduğunu düşünmekteyiz. Bakanlığımız tarafından uygun görülmesi halinde Marmaris Martı Marina sponsorluğunda yürütülmesi planlanan bu proje çerçevesinde 2008 yılında daha detaylı incelemeler öngörülmektedir. Restorasyonun hazırlığı olarak, yapının durumunun ilk tespiti şu sonuçlara vardı: - Yapıda görülen bazı duvar çatlaklarının aktif olmadığı belirlenmiştir. - Bizans döneminde gerçekleştirilen tamirat izleri tespit edilmiştir. - Duvarların içinden ve üzerinden çıkan bitkilerin yapıya zarar verdiği ve kaldırılması gerektiği belirlenmiştir. - Restorasyon öncesi yapıya ait duvarların başlarının temizlenmesi gerekmektedir. - Kiliseyi çevirilen zincir yapıya girilmesi için kısmen kaldırılmıştır. Koruma için tekrar yerleştirilmelidir. - Genel olarak, yapının durumu çok iyidir. Restorasyon için acil bir durum yoktur. Marina civarında gerçekleştirdiğimiz çalışmalarda kilisenin yakınında, tonozlu küçük bir yapı daha tespit edilmiştir (FS 57). Duvarların yapısı ve sıvası büyük kiliseye çok benzediği için, aynı dönemde inşaa edildiği düşünülmelidir. İşlevi, muhtemelen bir anıt mezardır. b) Orhaniye Koyundaki Kale Adası (FS 65) Orhaniye Koyu’nun içindeki ada üzerinde bulunan bir kale, geniş bir ön kale ve üzerindeki bir iç kaleden oluşmaktadır. İç kalede, iki sarnıç ve iki mekanlı bir anabina bulunmaktadır. Doğu zirvesi üzerinde, apsisli bir şapel tespit edilmiştir. Bu yapı, 12.-14. yüzyıla ait bir şövalye kalesi olarak yorumlanmıştır. c) Bybassos Ortaçağa ait olan, içkaledeki yapı kompleksinde, kubbeli mekan ve arkasındaki bir sarnıçtan oluşan bir hamam bölümü tespit edilmiştir. Yanında, doğuda apsisli bir mekan bulunmaktadır. Bunun kuzey duvarındaki derin olmayan ikinci apsis, mekanın bu bölümünün kubbeli olduğuna dair bir işareti olarak kabul edilmelidir. Bütün bu yapı, küçük olmasına rağmen, çok kaliteli bir mimari eserdir ve detaylı bir inceleme gerektirmektedir. 13.-15. yüzyıllara ait bu yapı, hem batı, hem Arap dünyasının etkilerini göstermekte olup şövalyeler tarafından inşa edilmiş olmalıdır. d) Ördekbakacak Tepesi Kilisesi (FS 2) 2006 yılında tespit edilmiş olan bu kilise, üç apsise sahiptir ve oranlarına göre, orta Bizans dönemine ait olmalıdır. Yuvarlak ek bina, bir Skeuophylakion (levazım odası) olabilir. Tepenin doğu tarafının alt bölünde yeni bir kanal çukuru kazılmıştır. Bu çukurdan, cok büyük miktarda hellenistik döneme tarihlendirilen keramik çıkmıştır. Bu konu seramik çalışmaları bölümünde ayrıntılı olarak açıklanacaktır. e) Değirmenyanı Kilisesi (FS 1) Kilisenin kalıntıları yapının tek apsisli, üç nefli bir basilika olarak yorumlanmasını olanaklı kılmaktadır. Yapının güneyinde bir ek mekan veya avlu (Parekklesion?) tespit edilmiştir. Apsisin önünde, sonraki bir evreye ait olan ve kiliseye simetrik olmayan ufak bir podyum ve yan duvarlar bulunmaktadır. Kilise, erken Bizans dönemine ait olup sonraki evrede küçük bir mescite dönüştürülmüştür. 2) ANTİK ANITLAR BYBASSOS a) Surlar 2007 yılı Mayıs ayında Hisartepe’nin kuzey yamacında ortaya çıkan bir orman yangını sonucunda surların önemli bölümü tespit edilebilmiştir. 2006 yılında sıkı bitki örtüsü nedeniyle geçilemez durumda olan bölgede, artık Arkaik ve Klasik surlar hemen hemen eksiksiz olarak takip edilmiş ve topografik haritaya işlenmiştir. Surlarda gerçekleştirilen çalışmalar sırasında duvarların değişik bölümlerden, farklı evreler ve tekniklerin ayırtedilmesine yönelik bir çalışma sürdürülmüş ve tüm veriler fişlere aktarılmıştır. Bu çalışmalar, doktora öğrencisi ve Karya Chesonesos’taki sur ve kale hakkında bir doktora tezi hazırlayan Matthias Nöth M.A. tarafından gerçekleştirilmiştir. b) Jeofizik Yöntemlerle Gerçekleştirilen Araştırmalar 2006 yılında, Bybassos yerleşiminin antik dönemde bir yarımdada yer aldığı, yanındaki ovalarda ise geç Hellenistik döneminden itibaren yerleşildiği belirlenmişti. Robert Fesler tarafından, 2006 yılında küçük bir bölgede sınırlı kalan jeomanyetik araştırmalar 2007 yılı programının öngörülmesi için önemli veriler sunmuştur. Bu kapsamda 2007 yılında Christian Hübner ve Birthe Hemeier tarafından Caesium-Manyetometre ve Jeoradar yöntemleriyle 10 gün süren çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Hisartepe’nin kuzey ve güneyinde bulunan düzlüklerde liman olması muhtemel alanlarda jeofizik yöntemler kullanılarak toprak altındaki yapı tespit edilmiştir. Bu çalışmalar 2006 yılı sonuçlarını doğrulamakla birlikte kullanılan tekniklerdeki yenilikler doğrultusunda daha detaylı bir yeraltı haritası edinmemizi sağlamıştır. Ancak manyetik ölçüleri olumsuz yönde etkileyen metamorfik anakayanın varlığı bazı noktalarda detaylı yorum yapmamızı engelledi. Hisartepe’nin üzerinde ise, Depo mahallesinde bir bölge ölçüldükten sonra, bu yöntemin anakayanın yapısı nedeniyle tamamen imkansız olduğu ortaya çıktı. Jeoradar ise topraktaki yüksek kil oranı yüzünden çok net sonuç vermemekle birlikte ancak 2 metre derinlikteki kalıntıların haritasını çıkaracak sonuçlar vermiştir. Hisartepe’nin güneyinde geçekleştirilen jeomanyetik araştırmalarda ise antik bulgulara rastlanmamıştır. Burada, sözedilen zorluklar dışında, eski bir seranın demir direklerinin olumsuz etkisi yüzünden, bu bölgede kesin sonuca varılamamıştır. Depo mahallesinde Jeoradar yöntemiyle geçekleştirilen jeomanyetik araştırmalarda ise 2006 yılında tespit ettiğimiz depo binalarına birkaç yeni duvar eklenmiştir. Ayrıca, Ördekbakacak Tepesindeki yürütülen çalışmalarda antik bir seramik fırınıyla ilişkili veriler tespit edilmiştir. (bkz. aşağıda). c) Depo Mahallesi Hisartepe ve Oyuklu Tepelerin arasındaki bel üzerinde bulunan ve erken Hellenistik dönemde kullanıldığı düşünülen Depo Mahallesinin, planları ve sokakların rekonstrüksiyonu yapabilmek için, 2006 yılında tespit edilen ve ölçülen duvarlar tekrar kontrol edilmiş ve tüm yapıların ayrı ayrı fişleri hazırlanmıştır. Bu çalışmaların sonucunda, en azından merkez bölgesinde, düzenli ve dikdörtgen bir sokak sistemi tespit edilmiştir. Oldukça geniş bir anacaddenin güneyden kuzeye tepenın sırtından geçtiği ve kenarlarında düzenli bir sokak sistemine sahip olduğu belirlenmiştir. İyi korunan yapıların ikisinin 1:20 ölçekli duvar çizimleri yapılmıştır. Depo mahallesi olarak adlandırdığımız yapılar ve sokaklar sistemi bugünde kadar, Karya Chersonesosu’nda belirlenen planlı mahallenin tek örneğidir. Bu çalışmalar, bu konu hakkında master tezini hazırlayan yüksek lisans öğrencisi Alice Bieniussa tarafından gerçekleştirilmiştir. d) Oyuklu Tepe kenarındaki çiftlik Oyuklu Tepe kenarındaki çiftliğin ayrıntılı araştırması sırasında, özellikle doğuda birkaç duvar daha tespit edilmiştir. Yeni bulunan duvarlar, çiftlik terası ve preslerle ilgili müştemilatın 1:20 çizimi yapılmıştır. Bu çalışmaları yapan öğrenci Sophia Walz, bu konu hakkında lisans (B.A.) tezini hazırlamaktadır. KASTABOS (FS 36) Kastabos Hemithea Tapınağı çalışmaları, 2006 yılında çalışmaları yöneten Mimar Dr. Nicole Röring’in, Alman Arkeoloji Enstitüsü, Madrid şubesinde bir kadroya atanması nedeniyle Mimar Christine Wilkening tarafından yürütülmüştür. Christine Wilkening, bundan sonraki kampanyalarda yüzey araştırması ekibimizde yeralacak ve Kastabos Kutsal alanı hakkında, Cottbus Teknik Üniversitesi’nde doktora tezini hazırlayacaktır. Christine Wilkening’in Mimari hocası Prof. Dr. Klaus Rheidt, Kastabos’u kampanya süresinde ziyaret etmiştir. Kastabos Hemithea Tapınağı’nın mimari öğrencileri yardımıyla 1:20 ölçekli taş planı çizilmiş, ayrıca düşmüş vaziyetteki yapı elemanların 1:50 ölçekli planı çıkarılmıştır. 75 yapı elemanının envanter fişleri hazırlanarak 41’i çizilmiştir. Bulunan yapı elemanları, kısmen çok küçük boyutta olup ve ikinci kalite mermerin kullanılmasına rağmen çok kaliteli bir işçilik göstermektedir. Ayrıca, önceden tahmin etmediğimiz sayıda, dış cepheye ait mermer parçaları elimize geçmiştir. Bu parçaların çoğu çok kırık oldukları için, orijinal işlevleri hakkında net bir sonuç verememiştir. Bununla birlikte birçok parça yüzeyde çok ince anathyrosis’i gösterdikleri için, şüphesiz tapınağa ait olmalıdır. 2007 yılının önemli buluntularından biri muhtemelen ante sütunbaşı olarak yorumlanması gereken akanthuslu bir taş blok ve üzerinde köşe akroterin kaidesi bulunan Lotos-palmet frizli bir bloktur. Bu blok, Krepis’in Kuzeydoğu köşesinde bulunduğu için, muhtemelen tapınağın bu köşesine ait olmalıdır. Ayrıca, yapı elemanların çoğu halen düştükleri yerde durduğu için her taşın orijinal yerinin tesbit edilebileceği bir rekonstrüksiyon gerçekleştirilecektir. Bütün arazide halen sütun ve sütun kaidelerine ait çok sayıda kırık parça bulunmaktadır. Araştırmalar sırasında Sima’ya ait üç büyük blok tesbit edilmiştir. Bunların ikisinde, arlsanbaşı şeklindeki su geçitlerin yanları korunmaktadır. Bunların yanında Geison parçaları ve değişik kymationlara ait parçalar da tapınak çevresinde bulunmuştur. Tapınağın temel ve Cella duvarları kaliteli kireçtaşından yapılmıştır. Bunlar çok kaliteli işçilik göstermekte olup halen iyi korunmuşlardır. Cella duvarına ait taş blokların çizimlerinin sonucunda, tapınağın muhtemelen hafif bir bombeye sahip olduğu tespit edilmiştir. Bu konunun araştırması, gelecek kampanyada devam edilecektir. Cellanın içindeki, 2005/2006 kışında yapılan kaçak kazının atık topraklarında, farklı renklerden küçük çakıl taşları bulunmuştur. Bunlar muhtemelen, Cook ve Plommer’in halen bozulmamış haldeyken kazdıkları, ancak yeterli bir dokümentasiyonu olmayan cella tabanına ait olmalıdır. Çapı 1-3 cm olan çakıl taşlar, özellikle kırmızı, beyaz ve yeşildir. 2007 yılında, tapınak, naiskoslar ve kutsal kayanın bağlantılarını ortaya çıkarmaya yönelik kesit çizimi çalışmalarına da başlanmıştır. İlk çalışma Pronaos’ta gerçekleştirilmiştir. Çizim çalışmaları sırasında seramik ve küçük buluntular da sistematik şeklilde toplanmıştır. Ayrıca tapınağa ait çatı kiremitleri de toplanarak çizilmiş ve yapının evreleri ve tamirat çalışmaları hakkında yeni bilgilere ulaşılmıştır. KÖKLÜ DAĞ (FS 66) Cook tarafindan sadece kisaca sözedilen bir yerleşim yeri, Kastabos Hemithea Tapınağının üzerinde 300 m yükselen, denizden 600 metre rakımlı Köklü Dağı’nda incelenmiştir. Buradaki ilk çalışmalar yerleşimin topoğrafik planının çıkarılması, yüzey keramiklerinin toplanması ve fotoğrafların çekilmesiyle başlanmıştır. M. Ö. yedinci ve altıncı yüzyıla ait bu arkaik yerleşim yeri, M. Ö. beşinci yüzyılda terkedilmiş ve keramik sonuçlarına göre M. Ö. üçüncü yüzyıla ve erken Bizans dönemine ait sınırlı bir yerleşime sahne olmuştur. Surlar kısmen küçük, kısmen orta boylu taşlardan ve harçsız inşaa edilmiştir. Doğal kayalar kullanılarak kavisli bir şekilde doğal arazi takip edilmiştir. Köklü Dağ yerleşimininin surları erken arkaik surların özelliklerini gösterirken aynı döneme tarihlendirilen Karya sığınma kalelerine benzemektedir. Yerleşim içindeki binalar kısmen büyük ve kaba polygonal taş bloklardan inşaa edilmiştir. Bu yapı tekniği Loryma ve Bybassos’un arkaik surlarında izlenmekte olup M. Ö. 6. yüzyıla tarihlenmektedir. Yerleşimde 31 yapı tespit edilmiştir. Bunların yanında yaklaşık 20 yapı daha bitki örtüsü geçilmez kadar sıkı olan ve dolayısıyla araştırılamayan Kuzeydoğu bölgesinde bulunmaktadır. Dağın en yüksek sırtında üç adet gösterişli yapı bulunmaktadır. Bunlardan ikisi çok katlı kule olarak tanımlanabilir. Bu kulelerin taş planları ve bir duvar yüzü 1:20 ölçekli çizilmiştir. Üçüncü bina, önemi vurgulayan bir orthostat sırası ile çevirilmiştir. Genellikle bu yapılar bir veya iki mekanlı evlerdir; bazıların önünde bir teras eklenmiştir. Bu formlarıyla Hellenistik döneme kadar kullanılan Loryma evleriyle paralellikler göstermektedir. Bütün yerleşimin boyu da Loryma ve Bybassos’la yaklaşık bir alana yayılmıştır. İki yapının içinde, erken Bizans döneminde sarnıçlar eklenmiştir. Araştırmamızın sonucunda, Köklü Dağı yerleşiminin, şimdiye dek bilinen ve Karya Chersonesosu’nun birliğine (koinón) ait olan, yaklaşık 20 antik yerleşimden birisi olması gerektiği belirlenmiştir. Yarımadadaki tüm yerleşimlerin genellikle geç Hellenistik dönemde terk edilmesine rağmen, Köklü yerleşiminin çok daha erken terk edildiği görülmektedir. Köklü Dağı yerleşimi Yarımadadaki diğer yerleşimlerin erken evreleri hakkında önemli ipuçları sunmaktadır. Böylece ilk kez Arkaik Döneme tarihlendirilen yapıların ve surların yapı tarzları hakkında da bilgi edinilecektir. Ayrıca, diğer yerleşimlerin yapı teknikleriyle ilgili karşılaştırmalar da gerçekleştirilebilecektir. ÖRDEKBAKACAK TEPESİ (FS 2A) 2006 yılında araştırılan yerleşim yerlerinden birisi olan, Ördekbakacak Tepesi’nin eteğinde, üç nefli Bizans kilisenin altındaki tarlada, derinliği yaklaşık 2 metrelik olan bir kanal çukurunun kazıldığı belirlenmiştir. Kazılan toprak ve çukurun profillerinde çok yoğun bir şekilde Hellenistik keramik ele geçmiştir. Bu durum bölgede bir keramik atölyesinin çöplüğü ya da bir depo alanı olduğunu düşünmemize yol açmıştır. Buluntular arasında ele geçen az miktarda amorf keramik parçaları ve curuf bu görşümüzü destekler nitelikteki bulgular olarak değerlendirilmelidir. Bölgenin jeomanyetik araştırması, toprak altında bir seramik yoğunluğunun ya da seramik üretimiyle ilgili fırın kalıntılarını işaret eden yüksek bir anomali göstermiştir. Ancak kesin sonuçlar bölgede gerçekleştirilecek kazılarla ortaya çıkarılabilir. BYBASSOS 2007 SERAMİK ÇALIŞMALARI Kaan Şenol 2007 yılı Bybassos Yüzey araştırması kampanyası seramik çalışmalarına 2005 yılında başlatılan her parçaya ayrı bir fiş verilerek gerçekleştirilen elektronik envanterleme işlemiyle devam edilmiştir. Çalışmalar 2007 yılı yüzey araştırması programıyla uyum gösterecek şekilde 6 farklı sektörde yoğunlaştırılmıştır. Yüzeyden sistematik seramik toplama dışında kalan çizim, fotograflama ve detaylı analiz çalışmaları araştırma kampında hazırlanan özel bir alanda gerçekleştirilmiştir. Liman Mahallesi (BY4): Hisartepenin kuzeybatı yamaçlarında 2006 yılının Mayıs ayında gerçekleşen bir orman yangını sonucunda Liman mahallesi olarak adlandırdığımız alanın büyük ölçüde tahrip olduğu belirlenmiştir. Bitki örtüsünün yanması ve yangın söndürme sırasındaki aktiviteler bölgede çok sayıda çanak çömleğin günışığına çıkmasını sağlamıştır. Yüzey araştırmaları sırasında bölgede tespit edilen 443 adet profil veren parçanın 128 adetini Rhodos, Rhodos Peraiası ve Knidos’da üretlen amphoralar oluşturmaktadır. Ele geçen eserlerin tamamına yakını Erken Hellenistik Döneme ait ince çanak çömlek parçaları, dokuma tezgah ağırlıkları ve günlük kullanım seramiğidir. Bunların arasında Hisarönü atölyelerinde üretilen dışa çekik ağız kenarlı astarlı Erken Hellenistik Döneme tarihlenen kaseler önemli yer tutmaktadır. Yamaçlarda toplanan az sayıda Klasik Döneme tarihlendirilen seramik örnekleri ise Hisartepenin yüksek kesimlerinin MÖ 5. yy’da kullanımda olduğunu göstermektedir. Depo Mahallesi (BY7-8): Hisartepe ile Oyuklutepe arasında kalan sırtta bulunan ve tespit edilen yapıların karakteri nedenile depo mahallesi olarak adlandırılan alanda toplanan seramik ağırlıklı olarak Rhodos üretimi ticari amphoralar, günlük seramik ve ince seramikten oluşmaktadır. Yoğun bir yapılaşmanın izlendiği alanda Erken Hellenistik Döneme tarihlenen çatı kiremitleri de ele geçmiştir. Arazinin son derece sık bir bitki örtüsüyle kaplı olması toplanan seramik oranını da etkilemiştir. Bununla birlikte depo mahallesinde ele geçen seramiğin özellikle sırtın kuzeyinde 8 nolu alanda yoğunlaştığı tespit edilmiştir. Bu durum, Hisartepe’nin İ.Ö. 3. yüzyılın ikinci yarısına kadar denize doğru olan tüm kuzey yamaçlarının eksiksiz bir yerleşime sahip olduğunu göstermektedir. KASTABOS (BY36): 2006 yılında Kastabos Hemitheia Kutsal alanında gerçekleştirilen yüzey araştırmalarında toplanan seramiğin yeniden değerlendirilmesi ve arazideki mimari çalışmalar sırasında toplanan küçük eserlerin incelenmesi sonucunda daha önceki raporumuzda belirttiğimiz üzere alanın ilk yerleşimine ait Arkaik Döneme tarihlenen az sayıda buluntunun vadide yapılaşmanın başladığı Kutsal kaya çevresinden geldiği ve yerleşimin eklentilerle Hellenistik Dönem’de de devam ettiği teyit edilmiştir. 2007 yılında Kastabos Kutsal alanından çok sayıda çatı kiremiti toplanarak incelenmiştir. KÖKLÜ DAĞ (FS 66): 2007 yılında Köklü Dağı yerleşiminde yürütülen araştırmalarda yerleşimin çok sarp ve bitki örtüsüyle kaplı olmasına rağmen alanın karakteristiği ve kronolojisi hakkında önemli bilgiler sunan 232 adet pişmiş toprak eser paçası ele geçmiştir. Bu eserlerin arasında en önemli grubu bölgedeki yapılarla doğru orantılı olarak çatı kiremitleri oluşturmaktadır. Bölgedeki diğer yerleşimlerin aksine burada tespit edilen eserlerin arasında pithoslar önemli yer tutmaktadır (42 parça). Oldukça sarp bir araziye sahip olan Köklü Dağ yerleşiminde ele geçen diğer buluntular arasında amphoralar, günlük kullanım kapları depo kapları ve ince seramiğin tarihlendirilmesi bölgede yerleşimin İ.Ö. 7. yüzyılda başladığını ve 5. yüzyılın başlarına kadar devam ettiğini düşünmemize neden olmuştur. Ayrıca Hellenistik Dönemde tekrar iskan edilen alan kısa bir süre kullanılmış ve Orta Bizans Dönemine kadar terk edilmiştir. Bu dönemde tekrar iskan edilen bölgede yoğun bir yerleşimin izleri seramik bulgularla da kanıtlanmaktadır. ÖRDEKBAKACAK TEPESİ (FS 2A): Ördekbakacak Tepe’nin kuzeyinde 2006 yılında kazılan bir su kanalı çok sayıda seramik buluntuyu da günışığına çıkarmıştır. Bölgede gerçekleştirdiğimiz çalışmalarda ele geçen 483 profilli parça içinde 214 amphora ve amphora kapağının bulunması bu alanın 2 km batısında bulunan Hisarönü atölyelerinde de bilindiği üzere amphora üretimiyle ilgili olduğunu düşünmemize yol açmıştır. Ancak eserler üzerine yapılan detaylı inceleme ve envanter çalışmaları sırasında bu amphoraların büyük çoğunluğunun Rhodos üretimi olduğu ve ithal edildiği, ayrıca farklı dönemlere tarihlendirilmesi gerektiği ortaya çıkmıştır. Bu durumun diğer seramik buluntularla da doğrulandığı belirlenmiştir. Atık topraktan toplanan seramik parçaları arasında İ.Ö. 3. yüzyılın ilk yarısna ait ince ve günlük kullanım kapları Hisarönü üretimi seramikle paralellikler göstermektedir. Ancak Bybassos ve çevresinde yerleşimin izlerinin çok zayıfladığı İ.Ö. 2. ve 1. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen seramik parçalarının yoğunluğu Ördekbakacak Tepesi’nin kuzey yönündeki Kızılbağlık ovasının jeomanyetik yöntemlerle de incelenmesini gerektirmiştir. Yüzey araştırmaları sırasında toplanan seramiğin içinde İ.Ö. 1. yüzyıla tarihlenen eserlerin yanında fırın içinde kullanılan parçaların da bulunması, Marmaris Datça yolu üzerinde antik döneme ait bir sanayi bölgesi olabileceği savımızı güçlendirmektedir. 2007 yılında bölgede gerçekleştirilen jeomanyetik araştırmalar toprak altında büyük bir seramik yoğunluğunu ya da fırınların olduğu sonucunu vermiştir. Bölge, 2008 yılı araştırma kampanyasında tekrar incelenecektir. Hellenistik Çiftlik (BY13, BY23): Oyuklu tepesinin güneydoğu yamacında bulunan bir çiftliğe ait müştemilat bölümleri bir şarap işliğine ait kalıntılar 2006 yılı kampanyasında tespit edilmiştir. 2007 yılında bölgede gerçekleştirilen araştırmalarda özellikle pres ve çevresi detaylı olarak incelenmiş ve yüzeyden küçük buluntuları toplama işlerine devam edilmiştir. BY13 olarak isimlendirilen yamaçta İ.Ö. 3. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlendirilen buluntuların yoğunluğu dikkati çekmektedir. Özellikle Rhodos Peraiası üretimi olduğunu tespit ettiğimiz ticari amphoraların bölgede üretlen şarabın taşınmasında kullanıldığı anlaşılmaktadır. Çiftlik yapısının çevresinde de İ.Ö. 3. yüzyılın ilk yarısna tarihlendirilen çok sayıda günlük kullanım kabı ele geçmiştir. MÜHÜRLÜ AMPHORA KULPLARI Gonca Cankardeş Şenol Bybassos ve çevresinde 2007 yılında gerçekleştirilen yüzey araştırmalarında çeşitli sektörlerden toplam 63 adet amphora mühürlü kulpu, 1 adet mühürlü stroter parçası ve bir adet de bir amphoranın kaidesi üzerine insize olarak yapılmış monogramdan oluşan ekmek mühürü ele geçmiştir. Araştırmalarımızda yoğun amphora mühürü buluntusu içermesi açısından iki alan dikkat çekicidir: Bunlardan ilki, modern Marmaris-Datça karayolunun Hisarönü ayrımında, yolun doğusunda bulunan ve araştırmalarımız başlamadan önce su çalışması için açılmış olan kanal ve atık toprağın bulunduğu Ördekbakacak Tepesi’ndeki alandır (BY FS 2A). Bu alanda ele geçen 37 adet amphora mühürünün yanı sıra çeşitli üretim artıkları, fırın parçaları ve kanalın kesitinde yoğun seramik içeren tabakalar bu alanın, bölgede, özellikle de Çubucak kazılarında daha önce de rastladığımız üzere, çevredeki bir alanın boşaltılıp, malzemenin sözü edilen kesime atılması sonucu oluşmuş olmalıdır. Bu alanda ele geçen mühürler ağırlıklı olarak Rhodos kökenli olup, Rhodos mühür kronolojisine göre Helenistik Dönem içerisinde farklı periodlara tarihlenmektedir. Ayrıca Rhodos Peraiası üretimi dört, Knidos kökenli iki adet mühürlü kulp da ele geçmiştir. İkinci dikkat çekici alan Bybassos antik kentinin kuzey yamacında yer almaktadır (BY 4). Yoğun maki kaplı alanda yaz aylarında gerçekleşen küçük boyutlu yangın ve bunu söndürme çalışmaları sırasında tazyikli su ile akan toprakta 15 adet mühürlü amphora kulpu bulunmuştur. Çoğu Peraia üretimi amphoralara ait olan bu kulplar İ. Ö. 3. yüzyıla tarihlenmektedir. Buluntular, alanın belirtilen dönem içerisinde genellikle yerel ürünlerin bulunduğu bir depo veya satış yeri olabileceğini akla getirmektedir. Ancak yerel üretimlerin yanı sıra aynı dönemde üretilmiş Knidos kökenli amphoralara ait mühürlü kulplar da alanda ele geçmiştir. Yoğun yüzey buluntusu içeren bu iki alanın yanı sıra hem Bybassos hem de çevresindeki BY 3, BY 8, BY 13, BY18, BY 25 ve BY FS 64 olarak kodlanan alanlarda ağırlıklı olarak Rhodos kökenli mühürler bulunmuştur. BY 5 alanından ele geçen mühürlü bir stroter parçası yine Helenistik Döneme tarihlenmelidir. BY 20 alanında ele geçen ve ekmek mühürü olarak tespit ettiğimiz amphora kaidesi olasılıkla Geç antik çağa ve Hristiyanlık dönemine tarihlenmelidir. Kaidenin yere oturtulan düzlemi üzerine kazıma ile yapılan khi ve rho harfleri mühürün dinsel amaçlı üretim için kullanılmış olduğunu göstermektedir. |
| zum Seitenanfang |
3. Kampagne (18. August – 26. September 2008)
|
An
der 3. Kampagne des Surveys in Bybassos nahmen 24. Mitarbeiter teil. Wie im
Vorjahr war die erste Woche den byzantinischen Denkmälern im Forschungsgebiet gewidmet,
während die archäologische Feldarbeit in den folgenden fünf Wochen stattfand. Auch in diesem Jahr konnte das Team auf die Unterstützung des Bürgermeisters von Hisarönü (Kreis Marmaris, Provinz Muğla) zählen. Außerdem sagte der Kommandant der örtlichen Jandarma-Wache angesichts aktueller Vorfälle von Raubgräberei am Tempel in Kastabos sowie auf dem Kargıcak Tepesi präventive Maßnahmen zu. Im Rahmen seiner Möglichkeiten sollen die antiken Stätten zukünftig unter Beobachtung stehen.
Um die 2007 begonnene Aufnahme der byzantinischen Kirche abzuschließen, wurde die Architektur des Gebäude sowie dessen Baugeschichte detailliert untersucht. Diese Analyse diente auch der Vorbereitung eines Konzeptes zur Erhaltung der Kirche. Das Denkmalschutzprojekt soll mit finanzieller Unterstützung der Martı Marina durchgeführt werden. Die Arbeiten konnten die Datierung der Kirche in das 5. – 6. Jh. v. Chr. bestätigen. Zur ersten Bauphase gehört eine dreischiffige Basilika, die zusammen mit den Nebenräumen der Apsis errichtet wurden. Danach muss in einer direkt anschließenden zweiten Phase ein Narthex angefügt worden sein. Es stellte sich zudem heraus, dass in der dritten Phase eine Vorhalle hinzukam. Beim Anbau des zweistöckigen Narthex erhöhte man in dieser Bauperiode auch die Mauern des östlichen Seitenschiffes. In der Folgezeit wurde das Obergeschoss des Narthex jedoch wieder abgerissen. Außerdem stellt der Fund einer in mittelbyzantinische Zeit datierbaren Münze, die auf der Oberfläche zwischen den Stylobatblöcken zutage kam, einen wichtigen Hinweis auf die Nutzungszeit der Kirche dar. Die Untersuchung ergab, dass sich der Bau allgemein in einem guten Zustand befindet. Bei den Maßnahmen zu seiner Erhaltung muss kaum mit größeren Problemen gerechnet werden. Die Analyse erbrachte, dass vor allem der Pflanzenbewuchs an der Südseite das Gebäude vor Schäden bewahrt hat. Aufgrund dieser Erkenntnisse entwickeln Hans-Rudolf Meier und die Architektin Iris Engelmann von der Bauhaus Universität Weimar ein Restaurierungskonzept. Dieses denkmalpflegerische Projekt umfasst die Entfernung des Pflanzen sowie die Ausbesserung des Mauerwerks, das in seinen höher erhaltenen Bereichen verstärkt und gesichert werden soll. Die Marina hat sich bereit erklärt, für die Kosten aufzukommen. 2) Ördekbakacak Tepesi, Kiseburnu (FS 2) und die Kirche in Değirmenyanı-Çayıravlu (FS 1) 2008 wurden die byzantinischen Kirchen am Ördekbakacak Tepesi und in Değirmenyanı jeweils zusammen mit den umliegenden Mauerresten in einem detaillierten Plan aufgenommen. Diese Arbeiten übernahm Patricia Korte, die ihre Magisterarbeit über die im Surveygebiet gelegenen byzantinischen Denkmäler verfasst. 3) Die antike Siedlung Bybassos
Die Arbeiten an der Vervollständigung des Planes der Stadtmauern von Bybassos konnten - soweit es das dichte Pflanzengestrüpp zulässt – in diesem Jahr zum Abschluss gebracht werden. Insbesondere am Nordhang gelang es, vier Mauerphasen voneinander zu unterscheiden. Es wurden neben archaischen, klassischen und hellenistischen auch byzantinische Mauerzüge nachgewiesen. Wie während der vorhergehenden Kampagnen führt Matthias Nöth die Auswertung des Planes sowie die Untersuchungen zur Datierung der Mauerreste fort.
Der hellenistische Hafen von Bybassos liegt heute unter den am Nordhang des Hisartepe gelegenen landwirtschaftlichen Nutzflächen verborgen. Dieses Gelände am Fuße des antiken Siedlungshügels war in der Antike Meer und ist heute aufgrund von Erosionsvorgängen verlandet. Lediglich ein an der Oberfläche sichtbarer rechteckiger Bau weist in diesem Bereich auf die Nutzung des Areals als Hafenanlage hin. Außerdem besteht ein Zusammenhang mit dem Speicherviertel, das sich auf dem Hügelsattel zwischen Hisartepe und Oyuklu Tepe erstreckt. 2007 konnten die geophysikalischen Untersuchungen aufgrund der geologischen Beschaffenheit des Bodens in diesem Areal nicht die erwarteten Ergebnisse liefen. Es stellte sich heraus, dass diese Probleme bei der Auswertung durch die natürlichen magnetischen Eigenschaften des felsigen Untergrundes verursacht wurden. Aus diesem Grund kam das Georadar zum Einsatz, das jedoch - bedingt durch den hohen Tonanteil im Boden - ebenfalls keine zufrieden stellenden Erkenntnisse erbrachte. Angesichts dieser Umstände wurde für 2008 die Anwendung der elektrotomographischen Methode geplant. Mit Hilfe dieses dritten Verfahrens konnte im Vergleich zum Vorjahr ein deutlicheres Bild gewonnen werden. Die Auswertung der Elektrotomographie zeigte Mauer- oder Kaiverläufe, die teilweise bereits zuvor als Unregelmäßigkeiten im Gelände aufgezeichnet worden waren. Darüber hinaus wurden weitere Anomalien gemessen, bei den es sich um Kaimauern oder Molen handeln könnte. Da das Verfahren lediglich einzelne Profilschnitte liefert, ist für 2009 geplant, mittels geoelektrischer Untersuchungen das Gesamtbild des Hafens zu erfassen. Im Rahmen der geophysikalischen Analysen des Jahres 2008 wurde eine 1 m starke Polygonalmauer (FS 67) detailliert vermessen, die sich gegenüber dem Hafen befindet und deren Reste auf einer Länge von 200 m oberirdisch erhalten sind. Dabei könnte es sich um eine Ufermauer handeln, die den Verlauf des antiken Ufers markiert. Um die Hypothese zu überprüfen, wurden unter Einsatz der geoelektrischen Methode Profilschnitte aufgenommen. Da sich bis jetzt kein deutliches Ergebnis abzeichnet, sollen im nächsten Jahr mit demselben Verfahren weitere Messungen durchgeführt werden. Des Weiteren wurde ein im Süden des Hisartepe gelegener Acker mit dem Magnetometer begangen, da auf diesem Gebiet der Militärhafen der Siedlung vermutet wird. Noch konnte keine eindeutige Lokalisierung des Hafenbeckens erreicht werden. Die Detailaufnahme des frühbyzantinischen Hafens von Bybassos, der sich an der heutigen Küstenlinie befindet wurde 2008 abgeschlossen. Dieser Hafen war ungeschützt und konnte demnach nur bei günstigen Wetterverhältnissen angelaufen werden. Die größten Schiffe der Zeit (wie beispielsweise Yassı Ada 5) konnten hier anlegen. Im Rahmen unserer Forschungen konnten am Ufer eine kleine Raumgruppe festgestellt werden. Vor diesem Gebäude war ein breiter Kai sowie eine Mole angelegt worden. Ein zweiter zur Siedlung von Bybassos gehörender Hafen befindet sich in der südlich des Hisartepe gelegenen Bucht von Kerdime. Anhand der Mauertechnik war es möglich, eine hellenistische sowie eine frühbyzantinische Phase zu unterscheiden. Leider bestand, bedingt durch Aufschüttungen für eine in den letzten Jahren gebauten Küstenstraße und der Errichtung eines Strandcafes, keine Möglichkeit mehr, den Hafen in seiner Gesamtheit zu erfassen. Die Untersuchung der Häfen wurde von Dr. Ralph Pedersen aus New York geleitet, der sich auf „Nautical Archaeology“ spezialisiert hat. Die geophysikalischen Messungen wurden von Christian Hübner, Birthe Hemeier und Armin Grubert durchgeführt. c) Speicherviertel Im Nordosten des Speicherviertels, das sich auf dem Hügelsattel zwischen Hisartepe und Oyuklu Tepe erstreckt, konnten weitere Gebäude aufgenommen und an den bereits in den Vorjahren erstellten Plan angefügt werden. Diese Arbeiten wurden von Matthias Nöth und Manuela Tiersch durchgeführt. d) Gehöft am Oyuklu Tepe Das am Oyuklu Tepe gelegene Gehöft erstreckt sich am Fuße des Südhanges und wurde bereits während der vorhergehenden Kampagnen untersucht. 2008 wurden ergänzende Messungen durchgeführt, auf deren Grundlage ein Geländeschnitt gezeichnet werden sollte. Diese Aufgabe wurde von Sophia Walz übernommen, die ihre Bachelor-Arbeit über das Gehöft verfasste. Sie stellte die zum Befund gehörige Presse im Rahmen eines von der Universität Mersin ausgerichteten internationalen Symposions mit dem Titel “Antik Dönemde Anadolu’da Şarap ve Zeytinyağı Üretimi“ vor. e) Heiligtum Der in den letzten Jahren erstellte Plan des am Nordfuß des Oyuklu Tepe gelegenen Areals wurde 2008 von Patricia Korte im Detail überprüft und ergänzt. Dies betraf insbesondere die Bauten byzantinischer Zeit, die teilweise neu vermessen wurden. f) Zitadelle Der spätbyzantinische Baukomplex innerhalb der Zitadelle - wahrscheinlich ein Bad sowie eine Kapelle – wurde von Patricia Korte, Carola Jäggi, Hans-Rudolf Meier und Iris Engelmann untersucht. Die Maueransichten wurden photogrammetrisch aufgenommen sowie der in den letzten Jahren erstellte Plan überprüft.
Auf dem Südhang zwischen Hisartepe und Zelle Tepe wurden zahlreiche einzelne antike Steinblöcke, die sich nicht mehr in situ befinden, kartiert und im Maßstab 1:5 gezeichnet. Die Arbeiten wurden von Sophia Walz durchgeführt. Da sich herausstellte, dass diese Blöcke einst zu Grabdenkmälern gehörten, kann auf die antike Nutzung des Gebietes als Nekropole geschlossen werden. 4) Kastabos, Hemithea-Heiligtum (FS 36) Die in den letzen Jahren begonnenen Arbeiten an der Bauaufnahme des Tempels wurden 2008 fortgeführt. Der im Maßstab 1:20 angelegte Steinplan der Südkrepis wurde fertiggestellt und ein Schnitt sowie ein Aufriss gezeichnet. 2008 musste festgestellt werden, dass eine Raubgrabung an der Mitte der westlichen Krepis erhebliche Schäden hinterlassen hat. Auf einem 2,50 m breiten Abschnitt wurden sämtliche Stufen der Krepis zusammen mit den angrenzenden Bodenplatten der Peristase herausgerissen. Diese mehrere Tonnen schweren Blöcke befanden sich 2006 noch in situ. Ein Plan und ein Schnitt konnte hier nur noch von den trotz der Raubgrabung noch in situ liegenden Fundamentblöcken angefertigt werden. Außerdem wurden die Bodenplatten der südlichen und östlichen Peristase vermessen. Dabei wurde festgestellt, dass sich die in einer Reihe liegenden Blöcke sowohl in ihrer Breite, als auch in ihrer Länge voneinander unterscheiden. Die Platten des Toichobats der Südperistase weisen Breiten von 42 cm, 52 cm, 55 cm und 98 cm auf. An der Breite dieser Steinreihe wurden lediglich Abweichungen im Millimeterbereich nachgewiesen. Aufgrund dieses Systems wird es möglich sein die ursprüngliche Position der nicht mehr in situ befindlichen Blöcke zu bestimmen. Bereits zum Programm der 2. Kampagne gehörte die zeichnerische Erfassung aller Architekturteile auf der Tempelterrasse in einem Fundlageplan, der auch die in situ befindlichen Mauern wiedergibt. Die Arbeiten wurden in diesem Jahr fortgeführt und konnten im Zentrum der Fläche bereits abgeschlossen werden. Bis auf Fehlstellen an der Süd- und Nordseite konnte der Plan bis zu den Terrassenmauern hin fertiggestellt werden. Für 2009 ist die Vervollständigung des Planes für die Ost- und Westseite vorgesehen. Der von Cook und Plommer als ‚Naiskos 2’ bezeichnete Bau auf der nördlichen Terrasse sowie ein Abschnitt der ebenfalls in ihrer Publikation[1] behandelten Balustrade wurde währen der Kampagne 2008 aufgenommen. Vo dieser Mauer wurde auf einer Länge von 10 m gezeichnet. Vom Naiskos wurde ein Steinplan im Maßstab 1:50 angefertigt. Ein an der Ostseite beginnender Aufriss der Tempelterrasse einschließlich ihrer Südostecke konnte fertiggestellt werden. 2008 wurde das Zeichnen von Bauteilen fortgesetzt. Im Rahmen dieser Arbeiten wurden drei in ihrer gesamten Höhe erhaltene Architravfragmente gefunden, die unsere Meinungen hinsichtlich der Gestaltung der aufgehenden Architektur des Tempels stützen. Es wurde festgestellt, dass dieser Architrav sich stellenweise aus zwei separat gearbeiteten Blöcken zusammensetzte. Die obere Faszie mit ionischem Kyma und Astragal war aus einem Block gemeißelt, die beiden unteren Faszien aus einem weiteren. Bei einem 2007 gezeichneten Architravblock handelte es sich um ein Exemplar, das lediglich aus einem Stück bestand. Ein ähnliches Phänomen wurde bereits an den Säulenbasen beobachtet. Außerdem wurden vier Marmorfragmente gefunden, die einem Zahnschnitt zugewiesen werden können. Damit wurde die von Cook und Plommer vorgelegte Rekonstruktion des Tempels widerlegt, die keinen Zahnschnitt vorsieht. Zum Ende der Kampagne konnten 38 Architekturfragmente an das Museum in Marmaris übergeben werden. Zum Katalog der Bauteile konnten insgesamt 42 Stücke hinzugefügt werden. Um den antiken Weg nach Kastabos ausfindig zu machen, unternahmen wir am 6. September eine Erkundungswanderung. Die zum Heiligtum führenden Wege wurden erstmals von T. A. B. Spratt und dann von Cook und Plommer begangen. Ihren Beschreibungen folgend, gelang es, einen weiteren großen Abschnitt des antiken Weges nachzuvollziehen. Am Rand dieser Strecke, die sich heute mitten im Wald befindet, wurden zahlreiche Gräber vorgefunden. Die Arbeiten in Kastabos wurden von Christine Wilkening, Anne Dreher und Justus Kutz durchgeführt. 5) Die Siedlung auf dem Köklü Dağ (FS 66) Die Dokumentation der über ein ausgesprochen schwieriges Terrain verfügenden Fundstelle stand am Ende der letzten Kampagne kurz vor dem Abschluss. Dieses Jahr wurde drei Tage lang auf dem Köklü Dağ gearbeitet. Dabei wurden bei der Kontrolle bereits vermessener Mauern und Hausgrundrisse im Bereich der Nekropole die Überreste einer Grabterrasse entdeckt. Außerdem wurden das Mauerwerk von Gebäude 5 fotogrammetrisch aufgenommen sowie Steinpläne der Gebäude 1 und 7 gezeichnet. Die Arbeiten wurden von Manuela Tiersch durchgeführt.
Die Erforschung der Siedlung auf dem Kargıcak Tepesi, die 2004 entdeckt worden ist, begann 2008. Zunächst wurde ein Großteil der Überreste von Gebäuden, Mauerzügen und Befestigungen in Feldskizzen kartiert. Bei der anschließenden Vermessung kamen Tachymeter und GPS zum Einsatz. Die Bauphasen der Siedlung, deren Name unbekannt ist, erstrecken sich über den Zeitraum zwischen dem 6. und 1. Jahrhundert v. Chr. An den Stadtmauern kann eine archaische sowie eine klassische Phase nachgewiesen werden. Bei den Gebäuden handelt es sich in der Regel um Ein- oder Zweiraum-Häuser. Im Norden befindet sich ein Heiligtum auf felsigem Terrain. Dort wurden ein Felsaltar und drei Felsbecken vorgefunden. Im Allgemeinbild ähnelt die Siedlung in archaischer und klassischer Zeit der von Bybassos. Jedoch ist auf dem Kargıcak Tepesi in der hellenistischen Epoche, im Gegensatz zu Bybassos, keine dichte Besiedlung nachzuweisen. Der Ort muss in späthellenistischer Zeit verlassen worden sein. In Bybassos hingegen kann eine byzantinische Phase belegt werden. Da der Kargıcak Tepesi in byzantinische Zeit nicht besiedelt war, befinden sich die Gebäude in einem besseren Erhaltungszustand. 7) Fundstellen im Bereich des Dorfes Hisarönü: Gehöfte und Ackerterrassen Im Bereich des Dorfes Hisarönü wurden die bereits 2005 begangenen, aber noch nicht vermessenen, Fundstellen in den topographischen Gesamtplan aufgenommen. Außerdem wurde Oberflächenkeramik gesammelt. Es handelt sich zum Großteil um die Reste von Gehöften und Ackerterrassen, deren für die hellenistische Zeit charakteristisches Erscheinungsbild die Ausrichtung der landwirtschaftlichen Produktion im Umland von Bybassos widerspiegelt (FS 31, 32, 34, 35, 42, 43, 46-56). Diese Terrassierungen dienten vornehmlich dem intensiv betriebenen Weinanbau in der Region. Einen weiteren wichtigen Fund stellt außerdem ein hellenistischer Altar dar, der die Inschrift NYMΦAN trägt. Dieser Nymphenaltar befindet sich vor dem Özdemir Baumarkt in Değirmenyanı. Keramik Die Bearbeitung und Dokumentation der Kleinfunde wurde 2008 unter der Leitung von Ahmet Kaan Şenol und Gonca Şenol durchgeführt. Emel Canoğlu, Mina Şakrak, Canan Albayrak und Sophia Walz fertigten Zeichnungen an. Nach einem extensiven Verfahren wurden 969 ihrem Profil nach charakteristische Keramikfragmente gesammelt und anschließend inventarisiert, photographiert sowie in einer elektronischen Datenbank gespeichert. Im Rahmen der Herkunftsbestimmung wurden zur Analyse der Tonzusammensetzung Proben unter dem Mikroskop betrachtet. Außerdem wurden diese vergrößerten Aufschlüsse der frischen Scherbenbruchstellen ebenfalls photographisch aufgenommen. 1) ‚Hafenviertel’ (BY 4) Das Gelände am Nordwesthang des Hisartepe wurde aufgrund seiner organischen Verbindung zu dem dort am Fuße des Hügels gelegenen Gebiet, das als Hafen von Bybassos interpretiert wird, ‚Hafenviertel’ genannt. Die dort gefundene Oberflächen-keramik kann mittelhellenistisch datiert werden. Daneben sind Kylix- und Skyphos- Randfragmente des 5. Jhs v. Chr. sowie Schwarzfirnisware des beginnenden 4. Jhs v. Chr. aufgefallen. Die letztere Gruppe wird durch Fragmente von Kantharoi, Tellern und Öllampen vertreten. Besonders in den unteren Hangbereichen konnten Scherben von lokal produzierten Transportamphoren der ersten Hälfte des 3. Jhs v. Chr. gesammelt werden, die im Zusammenhang mit dem Export von Wein zu sehen sind, bei dem die Region eine wichtige Rolle spielte. Anhand der hohen Funddichte von Amphorenstempeln im Bereich des Hafens von Bybassos lässt sich ablesen, dass aus dem Hinterland der Peraia angelieferte Waren in diesem Abschnitt möglicherweise für den Export zwischengelagert wurden. 2) Die Siedlung auf dem Kargıcak Tepesi (FS 28) Für den Kargıcak Tepesi kann anhand der Oberflächenkermik dokumentiert werden, dass sich dort zwischen dem 6. und dem Anfang des 3. Jahrunderts v. Chr. ein wichtiger Siedlungsort der Region befand. Im untersuchten Gebiet gefundene Amphoren, die chronologisch zwischen der Mitte des 6. Jahrhunderts und der ersten Hälfte des 5. Jahrhunderts v. Chr. eingeordnet werden können und auf lokal gewonnenem Ton hergestellt wurden, sind Zeugen aus der Frühphase des regionalen Exports. Neben diesen Funden, die zudem eine wichtige Datierungsgrundlage darstellen, findet sich Gebrauchskeramik, Kochtöpfe sowie Vorratsgefäße. Eine Aussage über den demo-graphischen Charakter der Siedlung lässt sich zudem aus den lediglich in geringer Anzahl gefundenen feinen Töpferwaren gewinnen. Während der 3. Kampagne wurden im Surveygebiet von Bybassos 367 Fragmente von Transportamphoren– darunter gestempelte Henkel – gefunden. Die Funddichte belegt eine auf Export ausgerichtete Handelstätigkeit in der Region. Auf dem Gebiet der Siedlung und des Umlandes von Bybassos wurden insgesamt 78 Amphorenstempel und ein gestempelter Dachziegel gefunden. Der Großteil der Amphorenstempel stammt von der Insel Rhodos sowie aus der rhodischen Peraia. Lediglich zwei Exemplare stammen aus Knidos. Innerhalb des Fundmaterials fallen neben Stücken, die aus der Produktion der in Hisarönü/Çubucak ausgegrabenen Amphorenwerkstätten stammen, auch Exemplare auf, die die Stempel ebenfalls in der Peraia herstellender Amphorenmanufakturen tragen, deren Lokalisierung jedoch bisher noch nicht gelungen ist. Die Mehrzahl der Amphoren stammt aus der Schaffenszeit des in hellenistischer Zeit in Hisarönü/Çubucak produzierenden Hieroteles sowie der ihn innerhalb des 3. Jahrhunderts v. Chr. datierenden Werkstattleiter. Innerhalb des Fundmaterials fallen daneben die Stücke auf, die anderen Herstellern innerhalb der Peraia zugeschrieben werden können. Einen Anhaltspunkt für die chronologische Einordnung der jeweiligen Produktionsaktivität liefert das Datierungssystem rhodischer Amphorenstempel. Die Datierung der Aktivität dieser Werkstätten schließt unmittelbar an die Phasen Ib-II, die den Zeitraum zwischen Anfang und Mitte des 3. Jahrhunderts v. Chr. umfassen, an. 3) Hisarönü, Limanbaşı Mevkii: Keramikwerkstätten (BY FS 76 und BY FS 77) Hier wurden zahlreiche Fragmente von Transportamphoren gefunden, die den Nachweis einer umfangreichen Produktion am Ort erbringen. Sie liefern den wichtigsten Beleg für das regionale Exportgeschäft. Insgesamt 486 charakteristische Fragmente wurden gesammelt. Der Großteil gehört zu Amphoren, die in den Zeitraum von der Mitte des 3. Jhs bis zur Mitte des 2. Jhs v. Chr. datieren. In einem Bereich, in dem auch Fragmente alltäglicher Gebrauchsware gefunden wurden, trat eine Konzentration von zu stark gebrannten, amorphen Amphorenscherben und von Teilen auf, die zu Keramiköfen gehören müssen. Nicht sehr weit entfernt von dem Fundort liegen die Amphorenwerkstätten von Hisarönü/Çubucak, die von Ersin Doğer ausgegraben wurden. Sie können zwischen dem zweiten Viertel des 3. Jhs v. Chr. und dem Ende desselben Jahrhunderts datiert werden. Es liegt nun nahe, dass sich auch auf dem Gelände des Limanbaşı Mevkii in frühellenistischer Zeit weitere Stätten zur Herstellung von Transportamphoren befanden. Die dort gefundenen Amphorenhenkel tragen Stempel der Insel Rhodos, die auf eine Datierung weisen, die nach dem Produktionsende der bisher bekannten Werkstätten von Çubucak sowie der anderen eine Stempelung verwendenden Herstellungsorte in der Peraia anzusetzen ist. Dieser Zeitrahmen beginnt ab dem Ende des 3. Jhs v. Chr. und die große Masse der Amphorenfundstücke gehört in die zweite Hälfte des zweiten Jhs v. Chr. Diese Funde stammen also aus einer Periode, während der in der Region keine Amphorenproduktion stattfand. Die Amphoren könnten also als leere Transportbehälter von der Insel Rhodos geliefert worden sein. Es besteht die Möglichkeit, dass die Amphoren – gefüllt mit den Erzeugnissen der Region, die ihre Weinproduktion fortführte – schließlich exportiert wurden. Anhand zweier aus Knidos stammender Monogramm/Abbreviatur-Stempel, die zu Amphoren des 3. Jhs v. Chr. gehören, lassen sich zudem anhand des Fundmaterials Handelsbeziehungen zwischen zwei Weinproduktionszentren belegen. Die Datierung der an den Fundstellen BY FS 76 und BY FS 77 gesammelten Keramik macht es notwendig, die Wirtschaftsgeschichte der Region unter einem neuen Blickwinkel zu betrachten. Gemäß dem bisher bestehenden Fundbild bestand die Ansicht, dass die Weinproduktion auf der Karischen Chersones - insbesondere in Bybassos und Umgebung - ab dem frühen 3. Jh. v. Chr. intensiviert wurde. In diesem Zusammenhang entwickelnde sich auch die Transportamphorenproduktion, die gegen Ende des 3. Jhs. v. Chr. aus verschiedenen Gründen abnahm und schließlich ihren Endpunkt fand. Dagegen sprechen nun die neuen Funde, die entgegen des bisherigen Erklärungsmodells, den Beweis für die Herstellung von Amphoren in der Region auch für das 2. Jh. v. Chr. liefern. Dabei blieb diese Produktion auf das Industriegebiet von Hisarönü/Limanbaşı beschränkt, wobei das Ziel darin bestand, für den rhodischen Weinexport, der einen großen Anteil an der Versorgung der Märkte im östlichen Mittelmeerraum hatte, Amphoren in ausreichender Menge herzustellen. Ebenso ist nicht aus auszuschließen, dass die Transportbehälter hier wieder verwendet wurden. In der Folge begann in Bybassos und dem Umland die Produktion im 2. Jh. v. Chr. abzunehmen. Jedoch muss dies in erster Linie die Amphorenwerkstätten, für deren Betrieb große Mengen an natürlichen Rohstoffen notwendig sind, und nicht den Weinanbau betroffen haben. Dieser große Verbrauch von Rohstoffen als Energiequellen könnte also eine Erklärung für die Situation liefern. In der römischen Kaiserzeit wurde zusammen mit der landwirtschaftliche Produktion auch die Fabrikation von Amphoren wiederbelebt. Dies wurde durch die Regeneration der regionalen Flora und eine damit verbundene Erneuerung der natürlichen Energieressourcen ermöglicht. Nach dem übernommenen Modell wurden große Mengen für den Export bestimmter Transportbehälter in Serie hergestellt. Den Beleg liefert das Vorhandensein von Spätrhodischen Amphoren im Fundbild von Hisarönü/Limanbaşı, die in das 1.Jh. n. Chr. zu datieren sind und auch in den Çubucak-Werkstätten beobachtet wurden. [1] (J. M. Cook – W. H. Plommer, The Sanctuary of Hemithea at Kastabos (Cambridge 1966). |
| zum Seitenanfang |
2008 BYBASSOS YÜZEY ARAŞTIRMASI
|
Kampanyanın ilk haftasında, araştırma bölgesinde
bulunan Bizans anıtları incelenmiştir. Araştırmanın diğer
dört haftalık süresi özellikle antik döneme ait eserlerin araştırmasına
ayırılmıştır. Jeofizik araştırmalar ise üçüncü haftada gerçekleştirilmiştir. Hisarönü Çubucak Meviinde bulunan Jandarma Komutanlığına araştırmamızla ilgili bilgiler sunulmuş ve bölgede gerçekleştirilen Kastabos ve Kargıcak Tepesi’ndeki kaçak kazıların önlenmesi konusunda alınacak tedbirler tartışılmıştır. Jandarma Komutanı, bu tarihi bölgelerini mümkün olduğu kadar gözetim altına almayı önermiştir . Hisarönü Köyü Muhtarı, Mehmet Çelikalp ise araştırmamızı her yönden desteklerken bölgede çalışmalarımızı gerçekleştirebilmemizi sağlamıştır. ARAZIDE GERÇEKLEŞTİRİLEN ÇALIŞMALAR 1) Orhaniye Köyü, Martı Marina’da bulunan Kilise (FS 63) 2007 yılı çalışmalarının tamamlanması amacıyla Orhaniye’de bulunan Martı Marina’nın arazisi içinde kalan Bizans Kilisenin mimari yapısı ve yapım evreleri detaylı olarak incelenmiştir. Bu çalısmalar, Martı Marina’nın sponsorluğunda gerçekleştirilmesini önerdiğimiz konzervasyon projesinin ön hazırlıklarını tamamlamak amacıyla planlanmıştır. Çalışmalar sırasında kilisenin yapım tarihi olarak önerdiğimiz M. S. 5.-6. yüzyıl tarihleri doğrulanmıştır. İlk evre olarak, üç nefli bir basilika ve apsis yan mekanlarıyla beraber inşaa edilmiştir. Bu tarihten hemen sonraki ikinci evrede, nartheks mekanı eklenmiş olmalıdır. Üçüncü evrede ise bir ön avlunun eklendiği, belirlenmiştir. Bu dönemde nartheks eklenirken, yan nef batı duvarları da yükseltilmiştir. Nartheks iki katlı olarak inşaa edilmiş, ancak üst kat sonraki dönemlerde tekrar indirilmiştir. Yüzeyde, stylobat temel taşların arasında bulunan ve orta Bizans dönemine tarihlendirilen bir sikke kullanım dönemi için önemli bir işarettir. Yapının durumuyla ilgili analizin sonucu olarak, yapının genel olarak iyi bir durumda olduğu ve konservasyon için ciddi problemleri olmadığı ortaya çıkmıştır. Yapının tahrip olmasını engellemek amacıyla duvarların içinden ve üzerinden çıkan bitkilerin temizlenmesi gerekmektedir. Bunun dışında, özellikle güney tarafındaki bitkilerin duvarlara zarar vermediği, hatta duvarları koruduklarını anlaşılmaktadır. Bu incelemeler sonucunda , Weimar Bauhaus Üniversitesi tarafından (Prof. Hans-Rudolf Meier ve Iris Engelmann) bir restorasyon ve konzervasyon projesi hazırlanacaktır. Konservasyon projesi, Martı Marina’nın sponsorluğuyla finanse edilecektir. 2) Ördekbakacak Tepesi, Kiseburnu (FS 2) ve Değirmenyanı-Çayıravlu Kilisesi (FS 1) 2008 yılı araştırmalarında Ördekbakacak Tepesi, Kiseburnu’ndaki Bizans kilisesi, civarındaki duvar kalıntılarla beraber detaylı olarak incelenmiş ve planı çıkarılmıştır. Aynı şekilde, Değirmenyanı, Çayıravlu Mevkii’ndeki Bizans kilisesi, etrafındaki kalıntılarla birlikte incelenerek planı çıkarılmıştır. Bu çalışmalar, Bizans eserleri hakkında master tezini hazırlamak üzere, Patricia Korte tarafından gerçekleştirilmiştir. Söz konusu tez, Prof. Dr. Carola Jäggi’nin yönetimiyle hazırlanmaktadır. Bu çalışmada Bizans Dönemine tarihlendirilen Bybassos’taki iç kale kalıntıları da kullanılacaktır (Bkz aşağıda). 3) Bybassos antik kenti a) Surlar Önceki yıllarda başlanan Bybassos surların planı bu sene – sıkı bitki örtüsü içinde mümkün olduğu kadar – tamamlanmıştır. Özellikle kuzey yamaçta surların dört evresi incelenmiştir: Arkaik, Klasik, Hellenistik ve Bizans Dönemlerine tarihlendirilen sur duvarlarının tespiti, plana işlenmesi ve tarihlendirilmeleri üzerine Matthias Nöth çalışmalarına devam etmektedir. b) Limanlar ve Jeofizik Yöntemleriyle Gerçekleştirilen Araştırmalar Bybassos’un Hellenistik Döneme tarihlendirilen limanı, bugün Bybassos-Hisartepe’nin kuzey eteğindeki tarlaların altında yer almaktadır. Bu arazi, antik dönemde deniz olup erozyon sonucunda dolmuştur. Yüzeyde, sadece tarlaya uzanan dikdörtgen bir yapı buradaki bir limana işarettir. Ayrıca önceki kampanyaların sonuncunda, Hisartepe ve Oyuklu Tepelerin arasındaki depo mahallesinin de bu limanla bağlı olduğu düşünülmektedir. 2007 yılında gerçekleştirilen jeofizik çalışmaları, arazinin jeolojik yapısı nedeniyle beklenen sonuçları vermemiştir. Arazinin doğal yapını oluşturan kayaların manyetik özellikleri jeomanyetik yöntemlerin sonuçlarında sorunlar yaşamamıza neden olmuştur. Bu nedenle farklı bir yöntem olan jeoradar yöntemi devreye sonulmuş, ancak topraktaki yoğun kil oranı bu yöntemin de net sonuçlar vermesini olanaklı kılmamıştır. Bu nedenlerden dolayı 2008 yılı çalışma programında yeni br yöntem olan elektrotomografi yöntemi denenmiştir. Uygulanan üçüncü yöntem olan elektrotomografi yöntemi önceki yıldan daha net bir sonuca varmamıza neden olmuştur. Bu yöntemle, liman bölgesinde daha önce tespit edilen bazı anomalilerin, duvar veya rıhtım olmadıkları ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte farklı noktalarda rıhtım ve mendireklere işaret eden anomaliler ölcülmüştür. Elektrotomografi yöntemi sadece kesitler verdiği için, limanın tamamını ortaya çıkarmak için, 2009 yılında jeoelektrik yönteminin kullanılması planlanmıştır. 2008 yılı jeofizik çalışmaları kapsamında limanın karşısında bulunan, 200 m uzunlukta ve 1 m genişlikte bir poligonal duvar incelenmiştir (FS 67). Bu duvar, sahil duvarı olarak yorumlanmış olup yorumun denetimi için jeoelektrik yöntemle kesitler alınmıştır. Arazide henüz net bir sonuca varılamadığı için burada da gelecek yıl jeoelektrik yöntemlerle ölçümler yapmayı planlamaktayız. Üçüncü bir alan olarak, Hisartepenin güneyindeki tarla jeomanyetik yöntemle incelenmiştir. Bu bölgede, yerleşimin askeri limanını bulma amacıyla gerçekleştirilen çalışmalarda henüz kesin bir sonuca varılamamıştır. Günümüz kıyı şeridinde bulunan, Bybassos’un erken Bizans dönemine tarihlendirilen liman ve liman yapıları 2008 yılı araştırmamızda detaylı olarak incelenmiş ve planı tamamlanmıştır. Bu liman, açıkta olduğu için, sadece iyi hava şartlarda kullanılabilmiş olup dönemin en büyük gemileri (Yassı Ada 5 gibi) buraya yanaşabilmiş olmalıdır. Araştırmalarımız sırasında limanın kıyı şeridinde bir sıra küçük yapı grubunun inşaa edildiği tespit edilmiştir. Söz konusu yapıların önünde ise geniş bir rıhtım ve bir mendirek inşaa edilmiştir. Bybassos yerleşimine ait olan ikinci bir liman ise Kerdime mevkiinde olarak adlandırılan, Hisartepe’nin güneyindeki koyda incelenmiştir. Bu limanda Helenistik ve erken Bizans evresini mimaride takip etmek mümkün olmuştur. Limanın mendirekleri, küçük olmakla birlikte kapalı bir alan yaratması açısından gemiler için önemli bir fonksiyonu gerçekleştirmiş olmalıdır. Maalesef önceki yıllarda sahilden geçen karayolunun inşaatı ve muhtarlık tarafından inşaa edilen bir plaj-kafeterya için yapılan dolgular limanın tüm yapısını tespit etmemizi olanaklı kılmamaktadır. . Liman çalışmaları, denizcilik arkeolojisi uzmanı Dr. Ralph Pedersen tarafından yönetilmiştir. BU bölgedeki jeofizik çalışmaları ise Christian Hübner, Birthe Hemeier ve Armin Grubert tarafından gerçekleştirilmiştir. c) Depo Mahallesi Hisartepe ve Oyuklu Tepe’nin arasındaki bel üzerinde bulunan ve önceki yıllarda araştırılan Depo Mahallesinin kuzeybatısında birkaç yapı daha incelenmiş ve plana eklenmiştir. Bu çalışmalar, Matthias Nöth ve Manuela Tiersch tarafından yapılmıştır. d) Oyuklu Tepesi eteğindeki çiftlik Önceki kampanyalarda araştırılan Oyuklu Tepesinin eteğindeki çiftlikte, bir kesit çizebilmek için ölçüler alınmıştır. Bu çalışmalar, çiftlik hakkında bir lisans tezi hazırlayan Sophia Walz tarafından yapılmış olup çiftlikle bulunan şarap presine ait kalıntılarla ilgili bulgular Mersin Üniversitesi’nde düzenlenen „Antik Dönemde Anadolu’da Şarap ve Zeytinyağı Üretimi“ isimli uluslararası sempozyumda sunulmuştur. e) Kutsal Alan Oyuklu Tepe’nin kuzey eteğindeki Kutsal alan olarak adlandırdığımız bölgede, Patricia Korte önceki yıllarda hazırlanan planları inceleyerek kontrol etmiştir. Bu bölgede yapılan çalışmalarda özellikle Bizans Dönemi’ne tarihlendirilen yapıların ölçümleri tamamlanarak plana eklenmiştir. f) İç Kale İç Kale’deki geç Bizans yapı kompleksi – muhtemelen bir hamam ve bir şapel – Patricia Korte, Carola Jäggi, Hans-Rudolf Meier ve Iris Engelmann tarafından incelenmiştir. Duvarlardan fotogrametrik resimler çekilmiş ve önceki kampanyalardaki hazırlanan planı kontrol edilmiştir. g) Güney Yamaç Hisartepe ve Zelle Tepesi arasındaki güney yamacından, birçok in situ olmayan antik taş bloklar tesbit edilmiş ve çizilmiştir. Bu bloklar, mezar anıtlara ait olup bu bölgenin antik dönemde nekropol olrarak kullanıldığı gösteriyor. Bu çalışmalar, Sophia Walz tarafından yapılmıştır. 4) Kastabos Hemithea Kutsal alanı (FS 36) Kastabos Hemithea Kutsal alanında, önceki yıllarda tapınakta başlanan mimari çizim ve rölöve çalışmalarına 2008 yılında da devam edilmiştir. 1:20 ölçekli taş planı, güney krepis bölgesinde tamamlanmıştır. Aynı alanın kesit ve bir rölöve çalışmaları da tamamlanmıştır. 2008 yılında batı krepisin ortasında, yeni bir kaçak kazı sonucunda ciddi bir tahribatın gerçekleştirilmiş olduğu tesbit edilmiştir. 2,50 m genişlikte bir alanda, krepisin bütün basamaklarının ve yanındaki peristasis taban bloklarının yerlerinden çıkarıldığı belirlenmiştir. Birkaç tonluk olan bu bloklar, 2006 yılı çalışma sezonunda in situ durumdaydı. Bu alanda kaçak kazılara rağmen hala, in situ halde bulunan temel bloklarının plan ve kesitleri çizilmiştir. Tapınağın Güney ve Batı peristasisindeki taban levhaların ölçüleri alınmıştır. Bu levhaların ait olduklarına sıraya göre, genişlik ve uzunlukta farklılık gösterdikleri belirlenmiştir. Güney peristasis Toichobat sırasında, bu levhaların genişlikleri 42 cm. 52 cm, 55 cm ve 98 cm’dir. Sıraların genişliğinde ise sadece milimetrelik farklar tesbit edilmiştir. Bu sistem ile, in situ olmayan taban blokların esas yerini tesbit etmek mümkün olacaktır. 2007 yılı çalışma programında başlanan, tapınak terasın yapı elemanların planının çizilmesine bu yıl da devam edilmiştir. Bu plan, in situ olan duvarların dışında, düşmüş vaziyetteki bütün yapı elemanlarını da kapsamaktadır. 2008 yılı çalışmalarında planın merkez bölgesi tamamlanabilmiştir. Güney ve Kuzey yönlerdeki eksikliklerin giderilmesiyle plan teras duvarlarına kadar tamamlanmaktadır. 2009 yıl çalışmalarında Doğu ve Batı yönleri de tamamlanacaktır. Kuzey teras üzerinde, Cook ve Plommer’in kitabında[1] sözüedilen ve ‚naiskos 2’ olarak adlandırılan yapı ve balustrad duvarın bir kısmı 2008 yılı çalışmalarında bulunmuştur. 10 m uzunluğundaki bu duvar ve naiskos, 1:50 ölçekli bir taş plana geçirilmiştir. Tapınak teraslarının rölöve çizimleri Doğu tarafında başlatılmış ve Güneydoğu köşesine kadar tamamlanmıştır. 2008 yılında tapınağın yapı elemanlarının çizimlerine devam edilmiştir. Bu çalışmalar sırasında tapınağın üst yapısı hakkındaki görüşlerimizi destekleyen tüm yüksekliyle korunmuş olan üç arşitrav parçası bulunmuştur. Bu arşitravların, iki ayrı bloktan yontulmuş oldukları tesbit edilmiştir: Üst fascia, İyon kymationu ve astragal bir bloktan, alttaki iki fascia ise diğer bir bloktan çıkarılmıştır. 2007 yılında çizilen bir arşitrav ise tek bir bloktan oluşmaktadır. Benzer bir farklılık daha önce de sütun kaidelerde izlenmiştir. Ayrıca diş dizisinden dört mermer parça tesbit edilmiştir. Cook ve Plommer tarafından önerilen, diş dizisi olmayan tapınak rekonstrüksiyonunun bu buluntular dikkate alındığında yanlış olduğu ortaya çıkmıştır. Kampanyanın sonunda 38 tane mimari parça Marmaris Müzesine teslim edilmiştir. Yapı elemanları kataloğuna ise 42 yapı elemanı eklenmiştir. 6 Eylül’de, Bybassos’tan Kastabos’a giden antik yolu bulmaya yönelik olarak incelemelerimiz gerçekleştirilmiştir. İlk olarak T.A.B Spratt, sonra ise Cook ve Plommer, Kastabos’a giden yolları tesbit etmişlerdir. Sözü geçen bilimadamlarının kaydettikleri yolları bulmaya denerken, antik yolun büyük bir kısmını da ortaya çıkardık. Bugün tamamen orman içinde bulunan yolun kenarlarında, çok sayıda mezar tesbit edilmiştir. Kastabos çalışmaları, Christine Wilkening, Anne Dreher ve Justus Kutz tarafından gerçekleştirilmiştir. 5) Köklü Dağ yerleşimi (FS 66) Geçen yıl araştırılan Köklü Dağ üzerindeki arkaik yerleşim yerinde, dokümentasyonu tamamlamak üzere oldukça zor arazi şartlarına sahip bölgede üç gün boyunca çalışılmıştır. Bu çalışmalar sırasında özellikle önceki kampanyada ölçülen duvar ve ev kalıntıları kontrol edilmiş olup nekropolda birkaç mezar teras kalıntıları tesbit edilmiştir. Çalışmalar kapsamında 5 nolu yapının duvarlarından fotogrametrik fotoğraf çekilmiştir. 1 nolu ve 7 nolu yapıların ise taş planları çizilmiştir. Bu çalısmalar, Manuela Tiersch tarafından gerçekleştirilmiştir. 6) Kargıcak Tepesi yerleşimi (FS 28) Kargıcak Tepesi üzerinde, 2004’te keşfedilen bir yerleşim yerinin araştırmasına 2008 yılında başlanmıştır. Arazinin büyük bir kısmında mevcut duvar, sur ve ev kalıntıları tesbit edilerek kroki olarak çizildikten sonra Tachymeter ve GPS yöntemleriyle ölçüler alındı. Antik ismi bilinmeyen yerleşim yerinin, M. Ö. 6ıncı – 1inci yüzyıllar arasına tarihlendirilen yapım evrelerine sahip olduğu belirlenmiştir. Surlarda, biri Arkaik, biri Klasik iki evreyi izlemek mümkündür. Evler genellikle küçük boyutta ve 1-2 mekanlıdır. Kuzeyde, kayalık bir bölgede, bir kutsal alan bulunmaktadır. Orada bir kaya sunağı ve üçtane kaya havuzu tesbit edilmiştir. Genel olarak, bu yerleşim yeri Arkaik ve Klasik dönemlerde Bybassos’la benzerlik göstermektedir. Ancak, Bybassos’tan farklı olarak, Hellenistik dönemdeki yerleşimi yoğun değildir ve geç Hellenistik dönemde terk edilmiş olmalıdır. Kargıcak’ta Bybassos’dakinin aksine Bizans Dönemine tarihlendirilen bir evre belirlenememiştir. Bizans yerleşiminin olmaması yapıların daha iyi korunmasını sağlamış olmalıdır. 7) Hisarönü Köyü’ndeki buluntu yerleri: Çiftlikler ve tarım terasları Hisarönü Köyü bölgesinde, çoğu 2005’te tesbit edilen, fakat topografk harita için ölçüleri alınmamış olan buluntu yerleri tekrar incelenerek topoğrafik çalışmaları tamamlanmıştır. Buluntular, Bybassos yerleşiminin kırsalının genel karakteristiğine uygun olarak çoğunlukta Hellenistik Dönem tarımı için klasik bir görünüm olan çiftlik ve tarla teras yapılarına ait kalıntılardır: FS 31, 32, 34, 35, 42, 43, 46-56. Önemli bir buluntu, Değirmenyanı Mahallesi, Özdemir Yapı Market’in önünde bulunan ve NYMΦAN (Nymfe’lerin sunağı) kitabesini taşıyan bir Hellenistik sunaktır. Hellenistik dönemde, bu bölgede çok yoğun olan bağcılığın izleri tarım teraslarının genel yapılarından anlaşılmaktadır. Çiftliklerdeki keramik buluntularına aşağıda değinilecektir. KERAMİK ÇALIŞMALARI 2008 yılı Bybassos yüzey araştırmalarının küçük buluntuları Doç. Dr. Ahmet Kaan Şenol ve Doç. Dr. Gonca Şenol tarafından yönetilen bir ekip tarafından envanterlenerek incelenmiştir[2]. 2008 yılı araştırma sezonunda ekstensiv yöntemle yapılan keramik toplama çalışmalarında 969 adet profil veren keramik toplanarak çizilmiş, fotograflanmış ve file maker veri tabanı programına kaydedilmiştir. 2008 yılı araştırma programında keramiklerin köken belirleme çalışmalarında kullanılmak üzere kil kompozisyonlarının tespitine yönelik mikroskop altında taze kırık fotograflarının çekimine de başlanmıştır. Liman Mahallesi (BY4): Hisartepenin kuzeybatı yamaçlarında bulunan ve Bybassos’un limanı olarak yorumladığımız alanla olan organik ilişkisiinden dolayı Liman mahallesi olarak adlandırdığımız bölgede Klasik Dönem’den Hellenistik Dönem’in ortaları arasına tarihlendirdiğimiz keramik buluntuları ele geçmiştir. Bu keramikler arasında İ.Ö. 5. yüzyıla tarihlendirdiğimiz kylix ve skyphos ağız kenarlarının yanında İ.Ö. 4. yüzyılın başlarına tarihlendirilen siyah firnisli kantharos, tabak ve kandil parçaları dikkati çekmektedir. Yamacın özellikle alt bölümlerinde bulunan ve İ.Ö. 3. yüzyılın ilk yarısına tarihlendirilen yerel amphora parçaları ise bölgenin ekonomisinde önemli rol oynayan şarabın ihracatında kullanılıyor olmalıdır. Bybassos’un limanı olarak tespit ettiğimiz alan civarında, bu erken döneme ait yoğun miktarda mühür buluntusu ele geçmiş olması, Peraia içlerinden gelen malların bu kesimde ihraç edilmek üzere geçici olarak depolanmış olabileceğini göstermiştir. Kargıcak Tepesi yerleşimi (FS 28): Kargıcak Tepesi’nde bulunan yerleşimde ele geçen keramikler İ.Ö. 6. yüzyıl - 3. yüzyıl başı arasında kalan dönemde bu bölgede önemli bir yerleşim olduğunu belgelemektedir. Araştırma alanında bulunan İ.Ö. 6. yüzyıl ortası ve 5. yüzyıl ilk yarısı arasına tarihlendirilen yerel kile sahip ticari amphoralar bölgenin ihracatının erken evrelerini belirlememiz için önemli veri kaynakları olarak değerlendirilmelidir. Bu buluntuların dışında günlük kullanım kapları, pişirme kapları ve depo kapları da bölgede gerçekleştirilen yüzey araştırmalarında tespit edilen diğer eserler arasındadır. Kargıcak yerleşiminde az sayıda da olsa bulunn ince/lüks çanak çömlek bölgenin demografik karakteri hakkında bilgi sunmaktadır. Bybassos Yüzey Araştırmalarının devam ettiği 2008 sezonunda, bölgenin ihracata yönelik ticari yapısı doğrultusunda, araştırma alanlarında yoğun olarak amphora ve amphora mühürü ele geçmiştir (367 parça). Yüzey araştırmasının gerçekleştiği, Bybassos antik kenti ve çevresindeki alanda toplam 78 amphora mühürü ve bir adet mühürlü çatı kiremiti bulunmuştur. Amphora mühürleri ağırlıklı olarak Rhodos Adası ve Peraia, iki adeti de Knidos kökenlidirler. Hellenistik Dönem’de, İ.Ö. 3. yüzyılda, Hisarönü/Çubucak amphora atölyelerinde üretimde bulunan Hieroteles ve onu tarihleyen yöneticilere ait pek çok amphora mühürünün yanı sıra bölgede faaliyette bulunduğu bilinen ancak atölyeleri henüz saptanamamış diğer Peraialı üreticilerin amphoralarında yer alan mühürlerinde ele geçmiş olması dikkat çekicidir. Bu üreticilerin üretimlerinin, Rhodos mühür kronolojisinde İ.Ö. 3. yüzyılın başı ile yüzyılın ortasından (Period Ib-Period II) hemen sonraya tarihlenmeleri son derece önemlidir. Hisarönü, Limanbaşı mevkii: Keramik atölyeleri (BY FS 76 ve BY FS 77): 2008 yılı araştırma kampanyasında Limanbaşı mevkiinde gerçekleştirilen çalışmalarda bölgenin ihracatının en önemli kanıtları olan büyük boyutlu bir amphora üretimini belgeleyenbuluntular ele geçmiştir. Sözü geçen alanda yapılan çalışmalarda 486 adet profil veren keramik parçası toplanmış ve bunları büyük çoğunluğunun İ.Ö. 3. yüzyılın ortalarıyla İ.Ö. 2. yüzyılın ortalarına tarihlendirilen amphora parçaları olduğu tespit edilmiştir. Günlük seramik parçalarının da bulunduğu alanda aşırı yanmış amorf amphora parçaları ve seramik fırınlarına ait parçaların da ele geçmiş olması, daha önce Prof. Dr. Ersin Doğer’in kazılarını yaptığı ve İ.Ö. 3. yüzyılın ikinci çeyreği ile 3. yüzyılımn sonları arasına tarihlendirilen Çubucak atölyelerine çok da uzak olmayan bu alanda Erken Hellenistik Dönem’de faaliyette bulunmuş diğer amphora atölyelerinin de yer aldığını ortaya koymuştur. BUrada tespit edilen Rhodos Adası kökenli amphora mühürleri ise, Hisarönü’nde ve Peraia’da mühürlü amphora üretiminin sona erdiği İ.Ö. 3. yüzyılın sonlarından itibaren tarihlenmekte ve ele geçen mühürlerin büyük çoğunluğu İ.Ö. 2. yüzyılın ikinci yarısına ait görünmektedir. Bu buluntular, Peraia’da amphora üretimi yapılmayan bu dönemde, bölgeye, Ada’dan amphora gönderilmiş olabileceğini ve şarap üretimi devam eden bölgenin ürünlerinin, olasılıkla, bu amphoralar içerisinde ihraç edilmiş olabileceğini düşündürmektedir. Ele geçen monogram/kısaltma taşıyan iki Knidos mühürü ise İ.Ö. 3. yüzyılda üretilen amphoralara ait olup, iki şarap üretici merkez arasında gerçekleşen ticari ilişkiyi kanıtlayan bir buluntu olması açısından önem taşımaktadır. Limanbaşı Mevkii’nde iki alanda toplanan keramiklerin tarihlendirilmesi bölgenin ekonomi tarihini yeniden gözden geçirmemizi gerekli kılmaktadır. Genelde Rhodos Karşıyakasında, özelde ise Bybassos ve çevresinde İ.Ö. 3. yüzyılın başlarında yoğunlaşan şarap ve buna bağlı olarak gelişen amphora üretiminin bugüne kadar elimize geçen buluntular ışığında İ.Ö. 3. yüzyılın sonunda çeşitli nedenlerle azalarak son bulmuş olduğu düşünülmekteydi. Limanbaşı Mevkii’ndeki yoğun üretim izleri ise sanıldığının aksine bölgede İ.Ö. 2. yüzyılda da üretim yapıldığını kanıtlamaktadır. Ancak bu üretimin sadece Limanbaşı Mevki’ndeki sanayi bölgesiyle sınırlı kaldığı ve Rhodos’un Doğu Akdeniz hedefli yoğun şarap ihracatına yetecek boyutta bir amphora üretimini karşılayamaması sonucunda ikinci kullanımların da yaygın olduğu düşünülmelidir. Dolayısıyla Bybassos ve çevresinde İ.Ö.2. yüzyılda azalmaya başlayan üretim şarap üretimi değil amphora üretimi olmalıdır. Bu durum hammadde kaynaklarının azalmasından çok fırınlar için gerekli olan enerji kaynaklarının tükenmesiyle de açıklanabilir. Zira bölgedeki üretim enerji kaynaklarının yenilenmesiyle -ki burada sözkonusu olan bölgenin florasıdır- Roma İmparatorluk Dönemi ile birlikte tekrar canlanmış ve ihracata yönelik büyük boyutlu seri üretim modeli benimsenmiştir. Bu durumun kanıtları Çubucak atölyelerinde izlendiği gibi Limanbaşı Mevkii’nde bulunan ve İ.S. 1. yüzyıla tarihlendirilen Geç Rhodos amphoralarının varlığıyla kanıtlanmaktadır. [1] J. M. Cook – W. H. Plommer, The Sanctuary of Hemithea at Kastabos (Cambridge 1966). [2] Çalışmaya Ege Üniveristesi Yüksek Lisans Öğrencisi Emel Canoğlu, lisans öğrencisi Mina Şakrak ve Arkeolog Canan Albayrak’ın yanı sıra Würzburg Üniversitesi öğrencisi Sophia Walz katılmıştır. |
| zum Seitenanfang |
4. Kampagne (24. August – 2. Oktober 2009)
|
An der 4. Kampagne des Surveys in Bybassos nahmen 27 Mitarbeiter teil. Die
Arbeiten der ersten Woche konzentrierten sich auf die geophysikalische
Prospektion und Restarbeiten in Bybassos. 1) Kastabos, Hemithea-Heiligtum (FS 36)
Skulpturen: Die bis zum Beginn der Kampagne bekannten Skulpturen wurden von Vibeke Kottsieper bearbeitet. Eine erste Durchsicht ergab, dass die insgesamt sechs Fragmente von verschiedenen Statuen stammen, von denen einige unterlebensgroß, andere lebensgroß waren. Das größte Fragment (BY FS 36 A_A-05.09) zeigt deutlich erkennbar den unteren Teil einer unterlebensgroßen Frauengestalt. Ihre Haltung ist stark bewegt, so dass die Gewänder um die Beine herum aufklaffen und tiefe Falten werfen. Ein solches Motiv kommt besonders häufig bei Akroterfiguren wie Niken oder fliehenden Mädchen vor. Zur Deutung der Figur als Akroter passt, dass die Rückseite nur unvollständig ausgearbeitet ist und somit nicht sichtbar war.
Statuenbergung: In einer aufwändigen Rettungsaktion konnte das seit 2006 bekannte Statuenfragment BY FS 36 A_A-05.09, bei dem es sich vermutlich um den Eckakroter der Nordwestecke des Tempels handelt, geborgen werden. Das Stück wurde gezeichnet, fotografiert und nach dem Kampagnenende dem Museum in Marmaris übergeben. Theater, Raubgrabungen: Auf der Tempelterrasse waren seit der letzten Kampagne keine neuen Raubgrabungen zu beobachten. Am Theater stellten wir südöstlich des Koilons jedoch eine neuerliche Raubgrabung fest. Bei der Untersuchung des Abraums konnten wenige Keramikscherben gefunden und bestimmt werden. Diese Raubgrabung war leider mit erheblicher Zerstörung am Theater gelegener Gebäude verbunden, bei denen aus dem Mauerwerksverband Blöcke herausgerissen sind. In einem Fall haben wir das Loch durch kleine Steine verfüllt, um einem Einstürzen der Mauer vorzubeugen. 2) Geophysikalische Prospektion Die geophysikalische Prospektion konzentrierte sich auf zwei Bereiche: Den Hafen von Bybassos und das Töpferviertel nördlich von Bybassos. Im Bereich des Hafens handelt es sich um eine Fortsetzung der Arbeiten des Vorjahres. Hier wurde die geomagnetische Prospektion entlang der Nordseite des Hisartepe - im Bereich des vermuteten Handelshafens – nach Westen hin im Bereich des hellenistischen Rechteckbaus und bis zur heutigen Küstenlinie vervollständigt. Im gleichen Areal wurden zusätzlich Schnitte per Elektrotomographie gemessen. Die Erwartung, dabei den Wellenbrecher des hellenistischen Hafens zu lokalisieren, hat sich leider nicht erfüllt. Im Westen des hellenistischen Rechteckbaus wurde die Feldmauer entlang der Hangkante – die in der Verlängerung einer Polygonalmauer verläuft – geschnitten. Die gemessene Mauertiefe von 3,50 m bestätigt die bisherige Vermutung, dass die Polygonalmauer sich hier fortsetzt. Es handelt sich damit um die hellenistische Stadtmauer, die das ‚Hafenviertel’ am Nordhang des Hisartepe befestigt. Auf der Südseite des Hisartepe, wo sich der militärische Hafen befunden haben könnte, wurden zwei größere Felder mit Geomagnetik begangen, darüber hinaus wurden vermutete Strukturen in der Geomagnetik der Vorjahre in diesem Bereich durch Schnitte per Elektrotomographie überprüft. Die durchgehend negativen Ergebnisse lassen nunmehr den Schluss zu, dass es auf der Südseite des Hisartepe vermutlich keine größeren Hafenanlagen gegeben hat. Auf der Ebene im Norden von Bybassos (Limanbaşı mevkii) wurden bereits im Vorjahr die Felder beiderseits der Hauptstraße begangen, auf denen neben großen Mengen überwiegend hellenistischer Keramik auch Fehlbrände und Keramikschlacken aufgesammelt worden waren. In diesem Bereich wurden die nicht bepflanzten Felder mit Geomagnetik begangen. Im Magnetogramm zeichnen sich bis zu fünf Töpferöfen als Hochtemperaturbereiche ab, darüber hinaus ein großes mehrräumiges Gebäude – möglicherweise eine Anlage mit Schlämmbecken. 3) Töpferviertel (BY-FS 76.77.87–96) Im Töpferviertel wurden neben dem geophysikalischen Survey (s.o.) auch die archäologischen Arbeiten fortgesetzt und vor allem auf den frisch gepflügten Feldern Oberflächenfunde gesammelt. Dabei wurden an einer Stelle größere Teile eines Töpferofens entdeckt, die durch Tiefpflügen frisch an die Oberfläche gekommen sind. Die abgesuchten Felder und Befunde wurden anschließend mit GPS vermessen und kartiert. Im Ergebnis konnte hier eine intensive Keramikproduktion, insbesondere von Amphoren, festgestellt werden. Die früheste Produktion befindet sich dabei im Nordosten der heutigen Hauptstraße (ca- 300–250 v. Chr.), und ist im folgenden (ca. 250–150 v. Chr.) nach Südwesten auf die andere Seite der heutigen Hauptstraße gewandert. In einem kleineren Gebiet wurde außerdem Keramik der römischen Kaiserzeit und der Spätantike gefunden (1.–2. und 4.–5. Jh. n. Chr.). Durch die hier gefundenen Amphorenscherben und -stempel lassen sich nunmehr mehrere bisher bekannte, aber nicht lokalisierte Produzenten rhodischer Amphoren als bybassisch identifizieren. 4) Bybassos
In Bybassos wurden zur Ergänzung und Vervollständigung der Dokumentation der Vorjahre einige kleinere Nachuntersuchungen vorgenommen, die neben den spätbyzantinischen Bauten der Zitadelle vor allem die Stadtmauern und das Heiligtum betrafen. Hier wurden auch Nachmessungen gemacht und in den topographischen Plan nachgetragen. Die 2005 begonnene zeichnerische Aufnahme der hellenistischen Grabanlage im Westen, auf dem Sattel zwischen Hisartepe und Zelle Tepesi, wurde vervollständigt. 5) Geologie/Geographie Zunächst für einen Tag haben die Marburger Physischen Geographen Prof. Brückner gemeinsam mit Dr. Urz zwei Sediment-Bohrungen im Bereich des vermuteten Handelshafens von Bybassos vorgenommen. Die Arbeiten wurden durch heftige Regenfälle erschwert, weshalb auch die anfangs projektierten Stellen nicht zu erreichen waren. An einer weiter im Landesinneren gelegenen Stelle ergab eine 7 m tiefe Bohrung grobe Erosions-Sedimente, die keine Rückschlüsse auf Meeressedimente ergaben. Die zweite Bohrung war 5 m tief und lag nahe der heutigen Küstenlinie, jedoch nahe der Hangkante des Hisartepe und ergab ein sehr ähnliches Profil. Ein Vergleich mit dem heutigen Strand zeigte aber auch die Schwierigkeit auf, den antiken Strand in einer Bohrung zu identifizieren, da der moderne Strand aus kantigen Steinchen mit kaum Muscheln oder anderen Meeresindikatoren besteht. Trotz dieser Schwierigkeiten dürfte es mit einer größeren Serie von Bohrungen möglich sein, die antike Küstenlinie zu bestimmen. 6) Kargıcak Tepesi (BY-FS 28) Die im Vorjahr bereits begonnene Begehung und Dokumentation der antiken Siedlung auf dem Kargıcak Tepesi wurde 2009 fortgeführt und abgeschlossen. Dabei wurden alle Teile der Stadt abgegangen, skizziert und vermessen. Anhand des Plans wurde dann ein System von Fundbereichen zum Sammeln der Oberflächenkeramik erstellt, das sich an den antiken Befunden orientiert, und die Keramik gesammelt. Vor allem im dicht bewachsenen Süden konnten gegenüber dem Vorjahr zahlreiche noch unbekannte Befunde sowie der Verlauf der Stadtmauern festgestellt werden. Außerdem wurde im Osten der Bereich unterhalb der Stadtmauer untersucht. Hier wurden landwirtschaftliche Befunde angetroffen, zu denen neben Terrassierungen Pressbetten, Felsbecken, eine Steinwalze und andere Anlagen zählen. Zum Teil gibt es vergleichbare Befunde auch im Siedlungsbereich. Die Pressbetten unterscheiden sich sowohl untereinander, wohl aufgrund unterschiedlicher Funktionen, als auch von den bereits gut bekannten Pressbetten der hellenistischen Gehöfte. Entsprechend dürften die Pressen der Siedlung auf dem Kargıcak Tepesi der archaischen und klassischen Zeit angehören und bieten einen wichtigen, uns bisher fehlenden Vergleich für die Landwirtschaft der vorhellenistischen Zeit.
Am Nordrand der Siedlung befindet sich das antike Hauptheiligtum, das sich im wesentlichen als Naturheiligtum aus markanten Felsformationen präsentiert. Nur in wenige Felsen sind Becken sowie ein Altar eingearbeitet worden, andere dürften als natürliche Kammern und Nischen in die Nutzung mit einbezogen worden sein. Unmittelbar neben, vielleicht sogar noch innerhalb des Heiligtums fand während unserer Arbeiten eine Raubgrabung statt. Die dabei ausgehobene Erde konnte von uns durchsucht werden, wobei außer größeren Mengen von Keramik des 6. Jhs. v. Chr. auch zwei archaische Silbermünzen und mehrere Eisennägel oder -nieten zutage kamen. Nach einer ersten Auswertung der Befunde und Funde der Siedlung auf dem Kargıcak Tepesi lässt sich eine Besiedlung von archaischer bis hellenistischer Zeit feststellen, wobei die Bauten überwiegend aus dem 6. bis 5. Jahrhundert stammen dürften. Merkwürdig ist das weitestgehende Fehlen von Keramik des 4. Jhs. v. Chr., obwohl das 3. Jh. gut belegt ist. Damit scheint ein Hiatus in hekatomnidischer Zeit vorzuliegen, der jedoch erst durch die weitere Aufarbeitung der Keramik zu bestätigen wäre. Falls der Hiatus sich bestätigen sollte, wäre er ein wichtiger Hinweis für die übergreifende Chronologie der Karischen Chersones. Dort treffen wir in den Siedlungen regelmäßig auf zwei Stadtmauerphasen, die bisher nur als archaisch und klassisch einzugrenzen sind. Falls auf dem Kargıcak Tepesi das 4. Jahrhundert fehlt, wäre die – auch hier belegte – klassische Stadtmauer-Phase generell in das 5. Jh. v. Chr. zu datieren. 7) Gehöfte In Orhaniye wurde über dem Kızkumu („Mädchensand“) ein hellenistisches Gehöft sowie eine Serie von hohen, sehr gut erhaltenen Ackerterrassen untersucht (BY-FS 84). Auf einer der Terrassen wurde eine Grabterrasse entdeckt, mit sichtbaren Seitenmauern von mindestens drei Kistengräbern im Inneren. Während der Kampagne wurden die Terrassenmauern nur teilweise vermessen, von der Grabterrasse hingegen eine zeichnerische Aufnahme (Aufsicht und Schnitt) erstellt. Diese Arbeiten sollen im kommenden Jahr fortgesetzt werden. Im Norden dieses Fundplatzes wurde ein kleines Quellheiligtum entdeckt (BY-FS 85), das ebenfalls noch nicht genauer untersucht wurde. Die Oberflächenkeramik verweist ebenfalls auf eine Nutzung in hellenistischer Zeit.
Ebenfalls am Weg nach Kastabos befindet sich das im Vorjahr entdeckte Gehöft BY-FS 80, das neben der hellenistischen Hauptphase auch eine byzantinische Wiedernutzungsphase aufweist. Hier wurden nur wenige Reste des Gehöfts selbst angetroffen, dafür aber drei Pressbetten – ein hellenistisches und zwei byzantinische. Im Bereich des Dorfes Hisarönü konnte ein Bereich mit hellenistischen Ackerterrassen im Vorjahr wegen eines freilaufenden bissigen Hundes nicht vermessen werden. Deren Vermessung konnte 2009 leider nicht nachgeholt werden, da die Terrassen mittlerweise vollkommen zerstört worden sind. In der Kızılbağlık Ovası wurde des weiteren das bereits 2005 entdeckte Gehöft BY-FS 18 erneut untersucht und vermessen. Hier kamen durch neue Tiefpflügungen große Mengen an Keramik zu Tage, unter denen auch Fehlbrände und Keramikschlacke anzutreffen sind. Damit konnte nachgewiesen werden, dass sich hier außer dem – durch eine Presse belegten – Gehöft auch eine Töpferwerkstatt befunden hatte. Am Südrand der Ebene von Orhaniye wurde das 2006 entdeckte hellenistische Gehöft BY-FS 59 mitsamt den zugehörigen Ackerterrassen eingehend untersucht, vermessen, und Einzelfunde gezeichnet. Zu erwähnen sind hier insbesondere drei neuentdeckte Pressgewichte, die vermuten lassen, dass sich im vermessenen Gebiet mindestens ein weiteres Gehöft befunden hat. 8) Asartepe (Aulai?) In der byzantinischen Kirche in der Marina von Orhaniye befindet sich eine als Spolie verbaute hellenistische Inschrift, auf der ein Ort namens Aulai erwähnt ist. Bei dem Versuch, diesen sonst unbekannten Ort zu lokalisieren, wurde uns schon 2006 von bejahrten Dorfbewohnern in Orhaniye ein Berg namens Asartepe gezeigt, auf dem eine ‚Kale’ (Festung) sei. In der Kampagne 2009 sind wir nun auf diesen Berg gestiegen, um festzustellen, ob dort tatsächlich eine Siedlung liegt und ob es sich um das besagte Aulai handeln könne. Auf dem Gipfel des Berges treffen wir in der Tat auf eine antike Siedlung, deren Anfänge in der spätgeometrischen bis früharchaischen Zeit zu vermuten sind, wie ein Ovalhaus an der höchsten Stelle vermuten lässt. Der Asartepe war bis in hellenistische Zeit besiedelt und wurde dann, wie fast alle Siedlungen der Chersones, verlassen. Die Siedlung ist mit einer Stadtmauer befestigt, im Inneren sind die Grundmauern zahlreicher Häuser erhalten. Unterhalb der Siedlung, auf einer großen Terrasse, wurde ein Heiligtum entdeckt. Die zahlreichen, kleinen, aber qualitätvollen Kalksteinblöcke sowie zwei Säulen dürften von einem hellenistischen Tempel stammen. Unterhalb des Heiligtums befindet sich die Nekropole mit Grabterrassen und den für die Chersones typischen Stufenbasen. 9) Kapıcıkada Tepesi (Golden Key Plaj) (BY-FS 40) Mit der Siedlung auf dem Kapıcıkada Tepesi griffen wir erstmals über die Grenze der Karischen Chersones nach Norden hinaus, in das Gebiet des antiken Apeiros. Apeiros hieß nach den rhodischen Quellen das der Chersones benachbarte Gebiet und dürfte wie die Chersones einem älteren karischen Koinón entsprechen. Die Siedlung Kapıcıkada Tepesi befindet sich auf einer Halbinsel am Golf von Gökova im zu Hisarönü gehörigen Dorfteil Bördübet.
Die Siedlung unterscheidet sich deutlich von den Siedlungen auf der Chersonesos, schon durch ihre Lage unmittelbar am Wasser. Auf der Chersones sind selbst Hafensiedlungen wie Loryma oder Bybassos nicht direkt am Wasser errichtet, sondern auf Hügeln in einigem Abstand zum Ufer. Auch die Architektur ist unterschiedlich, was zum Teil jedoch auch auf dem hier anstehenden – im Gegensatz zum Kalkstein der Chersones – sehr bröseligen braunen metamorphen Gestein beruht, der eigentlich als Baustein kaum brauchbar ist. Ensprechend konnten wir in der Siedlung auch nur wenige Steinmauern kartieren, zu denen vor allem die jeweil nur 1-2 Steinlagen hoch erhaltene Stadtmauer gehört. Die Häuser sind fast durchgehend in den Felsen eingearbeitet, so dass an der Hangseite die abgearbeitete senkrechte Felsfläche die Rückwand des Hauses bilden konnte. Durch Staffelung dieser Abarbeitungen konnten so sogar zweistöckige Häuser am Hang angelegt werden. Bei einem Haus sind die Bettungen der Dachbalken in der Felswand erhalten. Da bei den Häusern nur sehr vereinzelt überhaupt Steinmauern festzustellen waren, ist wohl – auch in Hinsicht auf die miserable Qualität des anstehenden Gesteins als Baumaterial – davon auszugehen, dass die aufgehenden Mauern sämtlich aus Lehm oder einer Holz-Lehm-Konstruktion bestanden haben. Die Siedlung bestand nach Aussage der Oberflächenkeramik vom 6. bis 2. Jh. v. Chr. und erlebte in hellenistischer Zeit eine Blütezeit, die sich in erheblichen Keramikmengen sogar außerhalb der Stadtmauern niedergeschlagen hat. Eine Erklärung für diese Keramik steht noch aus, doch scheint es sich mangels Fehlbränden und Keramikschlacken nicht um Produktionsabfälle zu handeln. In der Siedlung standen bis zu ca. 50 Häuser, womit die Gesamtgröße etwa den bereits bekannten Siedlungen der Chersones entspricht. Die Halbinsel endet nach Westen hin in zwei Kaps. In der Bucht dazwischen befindet sich eine frühbyzantinische Hafenanlage mit kleinen Hafengebäuden, ähnlich dem byzantinischen Hafen von Bybassos. Aus Geröll und Mörtel (ohne Ziegelsplitt!) wurde eine Kaimauer errichtet, die jedoch möglicherweise hellenistischen Datums ist – vergleichbare Konstruktionen wurden an den ebenfalls zu Apeiros gehörigen, neu entdeckten Fundstellen Arap Mezarı Koyu und Sucağız Koyu (BY-FS 101 und 102) beobachtet, wo zumindest erstere keine byzantinische Phase aufweist. Beide Fundstellen weisen antike Öfen auf und sollen in der kommenden Kampagne eingehend untersucht werden. Am Festland gegenüber der Halbinsel mit der Siedlung befinden sich zwei antike Nekropolen, die ebenfalls in der kommenden Kampagne begangen werden sollen und interessante Ergebnisse versprechen. Bereits nach einer flüchtigen Sichtung sind Amphoren- und Pithosgräber festzustellen, die zum Teil durch die moderne Straße angeschnitten wurden. Der antike Name dieser Siedlung ist bisher unbekannt. Nach ihrer Lage war es in erster Linie eine Hafensiedlung, deren agrarisches Hinterland wohl im Bereich der etwa 1 km nördlich gelegenen Ebene lag, wo sich heute u.a. das Golden Key Hotel befindet. 10) Eren Dağ (BY-FS 104) Der höchste Berg im nördlichen Teil der Chersones ist der Eren Dağ mit ca. 810 m Höhe. Eine Bemerkung Frazers in der Publikation der britischen Grabungen von Kastabos und der Name des Bergs ließen vermuten, dass sich auf dem Berg antike Reste befinden. In dieser Kampagne sind wir zu einer ersten Erkundung auf den Berg gestiegen. Dort entdecken wir zunächst die Mauer einer wohl früharchaischen Fluchtburg, die sehr an den Köklü Dağ erinnert und die große, flache Mulde des Gipfelbereichs auf den zwei flacheren Seiten (Ost und Nord) einschließt. Die dritte Seite (Süd) besteht aus senkrechter Felswand, die vierte (West) müssen wir noch einmal genauer anschauen.
Auf dem Gipfel sind verstreute Kalkstein-Blöcke, die wohl von einem hellenistischen Altar stammen. In der Umgebung gibt es einiges an Keramik, jedoch kaum feines; dafür viele Knochensplitter, die z. T. angebrannt sind und vom antiken Altar stammen könnten. Auf einer vom Gipfelbereich westlich vorkragenden Felsnase befindet sich ein einsamer großer Kalksteinblock, ohne irgendwelche sonstigen Funde – keine einzige Scherbe. Vermutlich wurden hier die Blöcke für den Gipfelaltar gebrochen, da am Gipfel selbst nur eng geschichteter Kalkstein ansteht. In der Nähe davon die Mauern eines Gebäudes, das nach den Dachziegeln frühbyzantinisch sein könnte. Insgesamt scheint es sich um ein Gipfelheiligtum zu handeln, das wohl Zeus (Akraios) gehörte. Die kurvige Befestigungsmauer könnte als Temenosmauer dazu gedeutet werden, ist aber deutlich älter (spätgeometrisch bis früharchaisch) als der Altar. Vom Umfang her dürfte es jedoch eher eine karische Fluchtburg sein. 11) Keramik Seit 2005 werden Oberflächenkeramik und Kleinfunde im Bereich der antiken Siedlung Bybassos und ihres Umlandes gemäß der Einteilung in Fundareale gesammelt und für die Auswertung dokumentiert. Diesem System entsprechend wird ein Inventarbuch geführt sowie Zeichnungen und Fotos von Stücken mit charakteristischen Profilen angefertigt. Ergänzend werden unter dem Mikroskop vergrößerte Aufschlüsse frischer Scherbenbruchstellen fotographisch aufgenommen und in einer digitalen Datenbank erfasst. Als erstes wurde das Areal um den zu Beginn der Kampagne 2009 mit Hilfe geomagnetischer Prospektion lokalisierten Töpferofen am Ördekbakacak Tepesi (BY-FS 2 A) sowie die zu einem hellenistischen Gehöft gehörenden Fundstellen BY-FS 18 A und BY-FS 18 B im Bereich der Kızılbağlık-Ebene begangen. Neben diesen Stücken wurde Keramik aus dem Heiligtum Kastabos (BY-FS 36 H) und einer Reihe weiterer Fundstellen (BY-FS 85, BY-FS 86 A, BY 1, BY 2, BY 13, BY 18, BY 19) dokumentiert. Um die Ausdehnung des als Industriegebiet von Bybassos interpretierten Bereiches zu erfassen, wurden die intensiven Begehungen großflächig ausgedehnt. Im Bereich der Fundareale BY-FS 76, westlich der Siedlung, sowie BY-FS 90 und BY-FS 91, jenseits der Straße Bozburun-Marmaris, wurden übermäßig gebrannte Keramik-fragmente/-schlacken und Teile von Töpferöfen gefunden. Bestätigt durch die in der Geomagnetik deutlichen Anomalien lieferte das Sammeln von Keramik nach einem intensiven Verfahren den Nachweis für die Vermutungen der Vorjahre hinsichtlich einer zu erwartenden Konzentration von Amphorenbrennöfen. Insbesondere anhand der Datierungen der Amphorenfragmente kann gesagt werden, dass im Norden dieses Gebietes zwischen dem Ende des 4. Jhs. v. Chr. und dem ersten Viertel des 3. Jhs. v. Chr. eine Produktion in großem Umfang stattfand, wohingegen die Funde aus dem Bereich südlich der Straße zeigen, dass die Herstellung von Transportamphoren dort bis ins letzte Viertel des 3. Jhs. v. Chr. hinein andauerte. Diese Datierung kann anhand der gefundenen Amphorenstempel bestätigt werden und erbringt den Nachweis, dass sich auf dem Gebiet ein wichtiges Herstellungszentrum frühhellenistischer Zeit befand. Insbesondere die Funde aus dem Areal BY-FS 76 liefern den Beleg, dass dort die lokale Produktion im 1. Jh. n. Chr. – allerdings auf ‚Spätrhodische Amphoren’ begrenzt und in kleinerem Umfang als in hellenistischer Zeit – wieder aufgenommen wurde. Außerdem weisen spätantike Keramikfunde darauf hin, dass im 5-6. Jhs. n. Chr. am Ort eine Siedlung bestand. Bei den Interpretationen hinsichtlich dieses Areals sollte nicht vergessen werden, dass die Befunde dieser Region unter einer dicken alluvialen Erdschicht verborgen sind. Im Rahmen des Surveys in Bybassos und Umgebung konnte auf den Flächen östlich der Straße Marmaris-Bozburun die Grenzen der Ansammlung bereits erfassten Keramikwerkstätten bestimmt werden. Neben den mittels Geomagnetik lokalisierten Brennöfen konnte im Bereich der Fundstelle BY-FS 91 ein weiterer anhand von Ofenteilen und Schlacken identifiziert werden. Die Auswertung der hier gesammelten Keramik ergab, dass die Fehlbrände und Abfallstücke zwischen dem Ende des 4. und der Mitte des 3. Jhs. v. Chr. zu datieren sind. Auch auf der Nachbarparzelle BY-FS 90 lieferte die Geomagnetik wahrscheinlich Hinweise auf zwei weitere Abfallhaufen von Öfen. Während die Töpferwerkstätten im Bereich von BY-FS 90 und BY-FS 91 eine frühe Produktion belegen, zeigen die Fundstellen BY-FS 76, BY-FS 88 und BY-FS 89, dass das Gebiet westlich der Straße bis ins letzte Viertel des 3. Jhs. v. Chr. hinein hauptsächlich zur Herstellung von Transportamphoren und Gebrauchsware genutzt wurde. Das Keramikfundbild weist auf die erneute Nutzung des Areals im 1. Jh. n. Chr. sowie im 5.-6. Jh. n. Chr. hin. Die Dichte der auf dem 4,5 ha umfassenden Areal nachgewiesenen Töpferwerkstätten belegt die Interpretation als Industriegebiet. Im Gebiet südlich der Straße Marmaris – Datça konnten vier weitere Fundstellen lokalisiert werden. Bis zum Ausgrabungsareal der Töpferwerkstätten von Hisarönü/Çubucak waren die Felder frisch gepflügt und konnten mit Ausnahme eines touristisch genutzten Areals östlich der Straße - begangen werden. Im Bereich der mit einer dicken Schicht Alluvion ausgestatteten Fundstelle BY-FS 97 wurde hellenistische Keramik vorgefunden. Östlich davon wurden die Areale BY-FS 98, BY-FS 99, BY-FS 100 eingemessen, die ebenfalls Funde hellenistischer Zeit erbrachten. Die im Bereich von BY-FS 28 durchgeführten Arbeiten erbrachten den Nachweis einer spätarchaisch-klassischen Besiedlung des Kagıcak Tepesi in der unmittelbaren Umgebung von Bybassos. An der Oberfläche einiger von Raubgräbern hinterlassenen Löchern konnte im Bereich BY FS 28 D in der Nähe des Heiligtums Feinware des letzten Viertels des 6. Jhs. v. Chr., darunter Fragmente von Skyphoi, Schalen, Hydrien, Oinochoen, Olpen und zahlreiche Randstücke von Bandschalen und Ionischen Schalen sowie zwei knidische Silbermünzen gesammelt werden, deren Datierung zu der chronologischen Einordnung der Keramik passt. Des weiteren wurden in diesem Areal Tierknochen in großer Zahl gefunden, was für eine kultische Nutzung spricht. Das Siedlungsgebiet wurde in einzelne Keramikfundareale aufgeteilt. Neben entsprechenden Sammelaufnahmen wurde die Feinkeramik auch Stück für Stück fotografiert. Parallel dazu wurden alle charakteristische Profile ergebenden Beispiele gezeichnet. Abschließend wurden zur Analyse der Tonzusammensetzung mit Hilfe des Mikroskops Detailaufnahmen frischer Scherbenbruchstellen von amorphen Stücken der Datenbank hinzugefügt. Das in der letzten Woche untersuchte Gebiet der Siedlung in Bördübet am ‚Golden Key’-Strand (BY FS 40) wurde nach der Aufnahme der Befunde in Skizzen sowie einem topographischen Plan ebenfalls in entsprechende Keramikfundareale aufgeteilt. Während im Bereich BY-FS 40 C zahlreiche Fragmente frühhellenistischer Gebrauchskeramik und Amphoren gefunden wurden, erbrachte die Begehung von BY-FS 40 D und BY-FS E hauptsächlich Feinware. Neben Fragmenten von Megarischen Bechern befindet sich unter den zwischen das 4. bis Ende des 3. Jhs. v. Chr. zu datierenden Stücken das Mündungsfragment einer Amphora mit schwarzem Glanzton aus der ersten Hälfte des 6. Jhs. v. Chr. Sie verdient damit Aufmerksamkeit als wichtiger Anhaltspunkt zur Siedlungsgeschichte. Im Areal BY-FS 40 G wurden in großer Zahl Transportamphoren der 1. Hälfte des 3. Jhs. v. Chr. und Alltagsware erfasst. Die Reste des Hafens in BY-FS 40 H sind nach den Kriterien der Architektur sowie der Keramik spätantik zu datieren. Die von den Hügeln abgerutschten Keramikfragmente deuten auf eine Belegung der Siedlung seit spätarchaischer Zeit. An der Spitze der Halbinsel (FS-BY 40 I) wurde spätarchaische Feinware konzentriert gefunden. Die Dichte von Feinkeramik sowie die Tatsache, dass das steil abfallende Terrain als Siedlungsgelände eher ungeeignet ist, legen die Nutzung als Kultareal nahe. Die Auswertung der Keramik und Amphorenstempel sowie deren digitale Katalogisierung wird fortgesetzt. Die Bearbeitung der Keramik wurde unter der Leitung von Ahmet Kaan Şenol und Gonca Şenol mit Unterstützung von Studenten der Ege Üniversitesi İzmir durchgeführt. Die Arbeiten werden als von Tübitak unterstütztes Projekt mit dem Titel: Antik Dönemde Marmaris/Bozburun Yarımadası’ndaki (Karia Khersonessosu) Tarımsal ve Endüstriyel Üretim Teknolojileri Işığında Bölgenin Ticari İlişkileri: Bybassos Modeli fortgeführt. ERGEBNIS Nach Abschluss der Dokumentation von Bybassos und der Begehung zweier weiterer Siedlungen der Chersones (Köklü Dağ, Kargıcak Tepesi) zeichnen sich – unter Einbeziehung der 1995-2001 untersuchten Siedlung Loryma – die für die Chersones typischen Siedlungsstrukturen und -phasen deutlich ab. Für die Datierung einzelner Phasen und Befunde ist es hilfreich, dass die genannten Siedlungen unterschiedliche Nutzungsphasen aufweisen, was die – bei einem Survey sonst problematische – Datierung bestimmter Befunde ermöglicht. So sind die Bauten auf dem Köklü Dağ fast durchgehend archaisch, mit einer kurzen byzantinischen Nachbesiedelung; der Kargıcak Tepesi war vom 6. bis 2. Jh. v. Chr. besiedelt, jedoch mit einem Hiat im 4. Jh.; in Bybassos gibt es alle für die Chersones typische Phasen: archaisch bis hellenistisch, frühbyzantinisch und spätmittelalterlich. Als Besonderheit gibt es hier eine Erweiterung in hellenistischer Zeit durch das befestigte Nordviertel und das außerhalb der Mauern gelegene Speicherviertel. Kapıcıkada in der nördlich an die Chersones angrenzenden Region Apeiros ergänzt dieses Bild mit einer Siedlung, die von archaischer bis hellenistischer Zeit bewohnt war und in ihrer Größe den chersonesischen Siedlungen entspricht. Ihre Lage und ihre Architektur weist dagegen markante Unterschiede zu den chersonesischen Siedlungen auf; diese kleinräumige Differenzierung erklärt sich dadurch, dass Apeiros wohl ein eigener karischer Bund war und entsprechend in den rhodischen Inschriften neben Chersonesos und Physkos als eigene Region erscheint. Apeiros weist darüber hinaus auch insgesamt eine andere Siedlungsstruktur auf als die Chersonesos. Die hier vorherrschenden braunen metamorphen Gesteine sind als Baumaterial kaum brauchbar, was ein Grund für die im Vergleich zur von Kalkstein geprägten Chersonesos sehr dünnen Besiedlung sein mag. Auch die hohe Dichte hellenistischer Gehöfte auf der Chersonesos findet in Apeiros keine Entsprechung. Im Gegensatz dazu stehen die Befunde an den Buchten Arap Mezarı und Sucağız, wo Reste von mehreren Öfen auf ein hellenistisches Handwerks-Zentrum schließen lassen. Insgesamt verspricht die weitere Erforschung dieser Region wichtige neue Ergebnisse. Zahlreiche neue Ergebnisse gibt es zur Produktion von Keramik, insbesondere von Amphoren, in hellenistischer Zeit. Hierzu gehört in erster Linie das ausgedehnte Töpferviertel im Norden von Bybassos, sowie die kleinere Töpferei beim Gehöft BY-FS 18 in der Kızılbağlık-Ebene. Zusammen mit den bereits aus den früheren Grabungen der Ege Üniversitesi bekannten Werkstätten von Hisarönü-Çubucak und der 2007 entdeckten Töpferei am Ördekbakacak Tepesi ergibt sich im Bereich nördlich von Bybassos eine bemerkenswerte Konzentration von Amphorenproduzenten. Die Apeiros lässt weitere entsprechende Befunde erwarten (s.o.), zu vermuten sind Werkstätten darüber hinaus in der Nähe der Kapıcıkada beim modernen Golden Key Hotel. Die hier produzierten Amphoren dienten insbesondere dem Export des Rhodischen Weins. Die Erforschung der landwirtschaftlichen Anlagen hellenistischer Zeit – Gehöfte und Ackerterrassen – zur Produktion des Weins wurde 2008 und 2009 mit der Dokumentation mehrerer Gehöfte und Ackerterrassen vorangebracht. Zahlreiche Funde von Pressanlagen und anderen Einrichtungen lassen trotz der relativen Einheitlichkeit auf eine gewisse Differenzierung der Funktionen und Phasen der Gehöfte schließen. Deutlich setzen sich davon die archaischen und klassischen Pressen der Siedlung auf dem Kargıcak Tepesi ab. |
| zum Seitenanfang |
2009 BYBASSOS YÜZEY ARAŞTIRMASI
|
1) Kastabos (BY-FS 36)
Hedefler: 2009 Kampanyası hedefleri, tapınak terasının dış cephelerinin rölöve çizimlerini kapsamaktadır. 2007 ve 2008’de başlanan, insitu durumundaki yapı kısımlarının plan, rölöve ve kesit çizimlerinin tamamlanması 200 yılı kampanyasının hedefleri arasındaydı. Ayrıca Tapınağın ve tapınak terasının diğer yapılarının in situ olmayan yapı elemanların çizimlerine de devam edilmesi planlanmıştı. Tapınak, Kurvatur: Tapınakta 2007’de başlanan çalışmalara devam edildi. Halen eksik olan tapınağın kuzey ve doğu cephelerinin rölöve 1:20 ölçekli çizimleri yapıldı. Krepis ve Toichobat’ta insitu olan elemanların ince kod ölçümleri yapıldı. Bu ölçümlerin sonucunda, tapınağın bir Kurvatur (hafif eğim) olduğunu saptandı. 2009 yılında da önceki kampanyalardaki olduğu üzere yapı elemanların çizimlerine devam edilmiştir. Tapınak terası duvarları: Tapınak terası dış cephe duvarlarının rölöve çizimlerinin hazırlığı olarak, 10 günlük temizlik çalışmaları gerçekleştirildi. Ayrıca, bir fırtınada düşen iki çam ağacı, Marmaris Orman işletmesi Müdürlüğü elemanların tarafından götürüldü. Böylece, güney teras duvarın rölöve çizimlerine başlandı. Bu çizimler, iki kişilik gruplar tarafından, el ölçüm sisteminde yapıldı. Bazı yerlerde, Tachymetrenin yardımıyla çalışmalar hızlandırıldı. Ayrıca, duvarın fotoğrafları sistemli bir şekilde çekildi. Kuzey duvarın uzunluğu 54,30 m, batı teras duvarınınki ise 33,25 m. olarak tespit edildi. Kuzeybatı köşesindeki en yüksek yerinde, yüksekliği 6,20 m’ye ulaştığı belirlendi. 1:50 ölçekli rölöve çizimleri, iki – üç ölçü/çizim takımlarla 12 çalısma gününde tamamlandı. Duvarda, değişik evreleri gçsteren eklenti yerleri olmadığı tesbit edildi. Poligonal tekniğinde inşa edilen duvar, uzunluğu 2,5 m’ye varan kireçtaşı bloklardan örülmüş olup köşelerde, dikdörtgen taşlar kullanılmıştır. Kuzey terasın batı kısmındaki ağaç kökleri ve yağmur sularının duvarda deformasyona neden olduğu belirlenmiştir. Bu bölgede taşların arasında açıklıklar ve arkasında 2 m’ye varan boşluklar tesbit edilmiştir. Parapet duvarı: Tapınak terasının kenarındaki parapet duvarından, kuzeydeki 2008’de saptanan kısımlar dışındaki doğu ve güney taraflarda yeni kısımları tesbit edildi. Cook ve Plommer tarafından tesbit edilen ‚naiskoi’,un kısmen çalıların içinde korunmuş olduğu anlaşıldı. Ayrıca, Tapınak terasının güneybatı köşesinde, yeni bir naiskos keşfedildi. Kuzey yamaç, Genel plan: Tapınak terasının altındaki Kuzey yamaçta, 2006 yılında yapılan genel planında henüz bulunmayan birçok duvar kalıntıları tesbit edildi. Kutsal alanın temenos’unu işaret eden geniş bir duvar, tapınak terasından 35-60 m mesafede, 92 m uzunluğunda takip edilebildi. Bu çalışmalar arazinin zorluklarından dolayı gelecek sene devam edilmelidir. Ayrıca bu bölgede tapınak ve terastaki anıtlara ait olan birçok mermer yapı elemanları bulundu. Bu parçaların çoğunu kırılgan ve aşınmış durumda olduğu belirlenmiştir. Önemli buluntuların arasında, bir antefix, bir sima parçası ve İon sütun başlıklardan 8 parça sayılabilir. Bu yeni buluntular yardımıyla tapınağın sütunbaşının rekonstrüksiyonu yapılacaktır. Yapı elemanlarının dışında, üç adet heykel kaidesi ve mermer heykel parçaları bulunmuştur. Bir yerde, aynı mermer heykele ait olan kireçtaşı kaide ve heykela ait 5 parça bulunmuştur. Diğer kaideler ise bronz heykellere ait olmalıdır. Heykeller: Kampanyanın başında, daha once tespit edilen heykel parçaları incelenmiştir. Bu parçaların değişik heykellere ait olduğu anlaşılmıştır. Bunların arasında gerçek boyutlu ve gerçek boyuttan küçük iki boyut tesbit edilmiştir. En büyük parça (BY-FS 36 A_A-05.09) yaşam boyundan küçük bir kadın heykelin alt kısmına aittir. Hareketli motifden yola çıkarak, bu heykel Nike gibi bir akroter olarak kullanıldığı tahmin edilmektedir. Heykelin arka tarafının sadece kaba işlenmiş olması akroter yorumuyle uyum göstermektedir. Diğer heykel parçalarının ise kadınlara ait olduğu anlaşıldı. 2006 yılında tesbit edilen, muhtemelen tapınağın Kuzeybatı köşesindeki akroter parçası (BY FS 36 A_A-05.09), tahta kasa, kalas ve ipler kullanılarak, dik ve kaygan araziden indirilerek hasarsız şekilde Marmaris Müzesi’ne teslim edildi. Kampanyanın sonucunda, 51 yapı elemanı envantere işlendi ve çizildi. 18 tane mimari ve heykel parçalası Marmaris Müzesi’ne teslim edildi. 2) Jeofizik 2009 yılında Bybassos’da gerçekleştirilen jeofizik çalışmaların iki önemli amacı bulunmaktadır: Bybassos’un limanının ve Bybassos’un çömlekçi mahallesinin tesbiti. Bybassos Limanının lokalizasyonu hakkındaki görüşlerimizi değiştirecek sonuçların 2008 yılında bulunmasından sonra bu yıl da çalışmalara olası liman bölgesinde devam edilmiştir. Bu yıl gerçekleştirilen çalışmalarda Bybassos’un ticari limanı olarak değerlendirdiğimiz kuzeyinde (= Limanbaşı mevkii), Club Rena’ya yakın olan arazilerin ve dikdörtgen Hellenistik kule (?)’ye kadar uzanan bölgenin jeomanyetik haritası tamamlanmıştır. Ayrıca aynı bölgede elektrotomografi yöntemiyle kesitler ölçülerek Hellenistik limanın dalgakıranı aranmasına rağmen dalgakırana ait bir iz tespit edilememiştir. Hellenistik Kulenin batısında bulunan yamacın kenarındaki tarla duvarının bir kesitte 3,5 m derine inmesi bu alanın da Hellenistik surun devamı olarak değerlendirilmesine neden olmuştur. Bybassos’un askeri limanı olabilecek olan güneyinde (= Kerdime mevkii) iki tarla jeomanyetik yöntemlerle taranmıştır. Önceki yıllarda yapılan jeomanyetik planda muhtemelen bir duvar olarak değerlendirilen bir anomaliyi kotnrol amacıyla elektrotomografi yöntemi uygulanmasına rağmen kesin bir sonuç alınamamıştır. Bybassos’un kuzeyindeki ovada (Limanbaşı mevkii), Marmaris’e giden karayolun sağ ve solundaki tarlalarda 2008 yılı araştırmalarında keramik üretimi ile ilgili keramik yoğunlukları tesbit edilmiştir. Bu bölgede, jeomanyetik yöntemlerle tarım yapılmayan tarlalar tarandı. Sonuç olarak, iki kesin ve üç muhtemelen keramik fırını tesbit edildi, Bu seramik fırınlarının yanında bulunan büyük boyutlu bir yapının da fırınların müştemilatına ait olabilecek kil dinlendirme havuzları ile ilişkili olabileceği önerilmiştir. 3) Çömlekçi Mahallesi (BY-FS 76. 77. 87-96) Çömlekçi Mahallesinde keramik toplama işlerinin dışında ayrıca arkeolojik çalısmalara da devam edilmiştir. Araştırılan tarlalar ve özel buluntuların yerleri GPS ile ölçülerek haritaya geçirilmiştir. Sonuç olarak, burada yoğun bir keramik, özellikle de amphora üretimi tesbit edilmiştir. Anacaddenin kuzeydoğusunda, erken hellenistik döneme tarihlenen üretim varken (ca. M.Ö. 300-250), sonraki üretim (ca. M.Ö. 250-150) caddenin öbür tarafında yani arazinin güneybatısına taşınmış olmalıdır. Bu alanda kısıtlı bir bölgede, ayrıca Roma İmparatorluğu ve geç Roma dönemlerine tarihlenen keramikler bulunmuştur (M.S. 1.-2. ve 4.-5. yy.) 4) Bybassos Hisartepe üzerinde bulunan Bybassos yerleşiminde, geçen yılların çalışmalarını tamamlamak ve yayınlanmak amacıyla bazı incelemeler yapılmıştır. Özellikle geç ortaçağa tarihlenen iç kale yapıları, surlar ve kutsal alan bölgeleri incelendi ve gereken ölçüler de alınarak topoğrafik haritaya eklendi. İç kalede daha önce tesbit edilen bir Bizans parapet levhanın parçasına ait birkaç parça daha bulundu ve çizmek amacıyla aşağıya indirildi. 2005’te tesbit edilen ve kısmen çizilen, Hisartepe ve Zelle tepesi arasındaki Hellenistik mezar ve Bizans kulenin çizimi tamamlandı. 5) Kargıcak Tepesi (BY-FS 28) 2008 yılında tespit edilen Kargıcak Tepesi üzerindeki antik yerleşimin incelenmesi 2009 yılı kampanyasında tamamlanmıştır. Bu alanda yerleşim haritasını tamamlamak üzere, henüz taranmamış bölgeler incelenerek gereken kroki çizimleri yapılmıştır. Özellikle yerleşimin güney kısmında ev ve sur hakkındaki bilgilerimiz bu yıl gerçekleştirilen çalışmalarla artmıştır. Yeni tesbit edilen duvarlar ölçülerek haritaya geçirilmiştir. Ayrıca doğu yamaçta, sur dışındaki alanın taranmasıyla tarımsal üretim ile ilgili bulgulara rastlandı. Özellikle preslerle ilgili taşlar (pres yatakları) ve bazı teras duvarları üretimin kanıtları olarak dikkati çekmektedir. Buradaki pres yatakları, form itibariyle hellenistik çiftliklerdeki preslerden ayrılmaktadır. Bu yeni tipin arkaik veya klasik dönemlerde kullanıldığı düşünülmektedir. Aynı bölgede, içi iki veya üç kademeli iki tane havuz tesbit edildi. Aynı tip havuz, daha önce nekropol alanında bulunmuştur. Başka kentlerde çok nadir olarak bilinen bu havuz tipinden, Kodapa’da çok sayıda bulunmuştur. (ca. 15 tane), Ancak bunların işlevi henüz anlaşılmamıştır. Kargıcakta pres yataklarıyle aynı bölgede bulundukları için, zeytin yağı veya benzer ürünleri üretimi ile ilgili olduklarını düşünmek mantıklı olacaktır. Kutsal alanın hemen yanında – belki de tam içinde - yeni bir kaçak kazı tesbit edildi. Bu kaçak kazıdan, çok sayıda keramik, ayrıca birkaç demir mıh (?) veya çivi ve iki tane gümüş sikke bulundu. Malzemenin tümü M. Ö 6ıncı yy.a aittir. Alan bölgelere ayırılarak bölgelere göre yüzey keramikleri toplatıldı. Tarımsal işliklerin detaylı çizimleri yapıldı. Genel olarak, Kargıcak yerleşimi arkaik evreden Hellenistik evreye kadar yaşamış olup, yapıların özellikle arkaik ve erken klasik dönemlere ait olduğu tesbit edildi. İlginç bir sonuç olarak, dördüncü yüzyıl kermiği hemen hemen hiç ele geçmemiştir. Bununla birlikte Kargıcak’da İ.Ö. üçüncü yüzyıl keramiği bulunmaktadır. Bu durum, yerleşimde, Hekatomnid döneminde bir hiatus’a işaret etmektedir. Ayrıca, surlarda tesbit edilen evrelerin tarihlemesi için önemli bir ipucu vermektedir. Kargıcak yerleşiminde Chersonesos’taki diğer yerleşim yerlerindeki gibi, bir arkaik ve bir Klasik dönemi suru tesbit edilmiştir. Klasik evre, Kargıcak sonuçlarına göre, muhtemelen 5inci yüzyıla aittir. Bu tarih evrelerin benzerliği yüzünden, diğer yerleşim yerleri için de geçerli olmalıdır. 6) Çiftlikler Orhaniye’de hemen Kızkumu üzerindeki bir çiftlik ve çiftliğe ait çok yüksek ve iyi korunmuş olan tarım terasları tesbit edilmiştir (BY-FS 84). Bir tarım terası üzerinde çiftliğe ait olduğu düşünülen bir mezar terası bulunmuştur. Terasın içinde ise üç mezarların yan duvarları tesbit edilmiştir. 2009 kampanyasında, mezarın plan, rölöve ve bir kesiti çizilerek, teraslar kısmen plana dahil edilmiştir. Gelecek yıl ölçümlere bu alanda devam edilecektir. Mezarın kuzeyinde bulunan bölgede orta ölçekli bir kutsal alan tesbit edilmiştir.(BY-FS 85). Geçen yıl tesbit edilen ve BY-FS 70 olarak adlandırılan Kastabos yolunun kenarındaki çiftlik - işlik alanında çizimler yapılarak bütün kalıntılar plana oturtulmuştur. Maalesef burada önceki yılda tesbit edilen tarım teras duvarlarının tamamen tahrip edildikleri belirlenmiştir. Ayrıca çiftlik yanındaki Osmanlı dönemi arı avlusunun tahribatına da başlandığı gözlenmiştir. 2009 kampanyasında ayrıca önceki yıllarda tesbit edilen, fakat araştırmaları henüz bitirilmemiş üç tane çiftliğin gereken ölçüm ve çizim çalışmaları yapıldı. Kastabos yolundaki çiftlik BY-FS 80’de Hellenistik ve erken Bizans dönemlere ait iki evre tesbit edilmiştir. Çiftlik yapısından fazla iz kalmamasına rağmen, iyi korunmuş bir Hellenistik ve iki Bizans pres yatağı tesbit edilmiştir. 2009 yılında Kızılbağlık Ovasında bulunan BY-FS 18 çiftliği de araştırılmıştır. Bu bölgedeki tarımsal aktiviteler sonucunda çok yoğun olarak keramik toprak yüzeyine çıkmıştır. Aralarındaki amorf parçalar ve cüruflar incelendiğinde bu alanın aynı zamanda bir keramik atölyesi de olduğu belirlenmiştir. Bu buluntu yerinde de kroki, ve mevcut Hellenistik pres yatağın çizimi ve ölçüm çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Hisarönü Köyü içinde bulunan tarım terasları ise köyde gerçekleştirilen parselizasyondan sonra bu yıl tamamen tahrip edilmiştir. Dolayısıyla, orada sadece daha önce teraslanmış arazinin büyüklüğünü tesbit etmek mümkün olmuştur. Orhaniye ovasında, köyün mezarlığı yakınındaki ve 2006’da tesbit edilen Hellenistik çiftlikde (BY-FS 59) ölçüm ve çizimler yapılmıştır. Bu alanda, ayrıca tarım terasları geniş bir bölgede ölçülerek üç adet yeni pres ağırlığı keşfedilmiştir. Bu teraslar ve pres parçaları, muhtemelen iki veya üç farklı çiftliğe ait olmalıdır. 7) Asartepe (Aulai?) (BY-FS 86) Orhaniye Martı Marina’da bulunan Bizans kilisesinde, devşirme malzemesi olarak kullanılan bir Hellenistik onur kitabesinde sözedilen Aulai yerleşimini tesbit edebilmek için, 2006 kampanyasında yaşlı bir köylü tarafından bize bir Dağ üzerindeki bir antik harabe yeri tarif edilmişti. Bize gösterilen dağın antik Aulai olup olmadığının tespiti için çıktığımızda tepenin bir bölümünün antik bir yerleşim ile kaplandığı görülmüştür. Geç geometrik veya erken klasik döneme ait izlerin belirlendiği yerleşimin, Hellenistik döneme kadar kullanıldığı ve ondan sonra terk edildiği anlaşılmaktadır. Yerleşim, bir sur ile çevrili olup surun içinde birçok ev barındırmaktadır. Yerleşimin en yüksek yerinde, oval biçimdeki bir yapı, muhtemelen bu yerleşimin reisinin evi olarak yorumlanmalıdır. Yerleşimin altında, büyük bir teras üzerinde, bir kutsal alan da tesbit edilmiştir. Oradaki çok sayıdaki küçük fakat kaliteli kireçtaşı bloğun bir tapınak veya benzer bir yapıya ait oldukları düşünülmektedir. Kutsal alanın altında, nekropole ait teras ve Karia Chersonesos’a özgü olan kademeli kaideler bulunmuştur. 8) Kapıcıkada Tepesi (Golden Key Plaj) (BY-FS 40) Üç yıl önce bir pazar günü gezisinde keşfettiğimiz, Hisarönü Köyü, Bördübet mevkii tarafındaki bir yarımadada bulunan Golden Key plajı alanının araştırılmasına 2009 yılında başlanmıştır. Chersonesos’un kuzeyinde bulunan Apeiros bölgesinde yeralan yerleşimin özerk bir Karya koinon’u (Birlik) olması ayrıca Hellenistik dönemde, Chersonesos ve Physkos (=Marmaris)’la beraber Rodos’a ait olması bölgenin arkeolojik araştırılmasının yapılmasını zorunlu kılmaktadır. İki günlük bir yoğun çalışma ile, 7 hektarlık yarımadanın topoğrafik planı, bütün antik yapılarin kroki ve planları alınarak ölçülmüştür. Bu çalışmalara paralel olarak bütün yarımada farklı bölgelere ayırılarak yüzey keramikleri toplatılmıştır. Yarımadada, bir tepe üzerinde, içinde yaklaşık 50 kadar ev bulunan, bir sur ile çevirilmiş orta ölçekli bir yerleşim yeri tesbit edilmiştir. Ayrıca, Kuzeybatıdaki burunda geç arkaik döneme tarihlenen birçok keramik ve bir terrakotta parçası bu alandaki bir kutsal alanı işaret etmesi açısından önemli veriler olarak değerlendirilmelidir. Yarımadanın surların dışındaki bölümünde yeralan tarlalarda, çok yoğun keramik ele geçmiştir. Bu bölgede duvar veya başka yapılara rastlamadığımız için, bu keramik yoğunluğun nedeni henüz anlaşılmamıştır. Yerleşim içinde ele geçen keramik buluntular M.Ö. 6.-2. yüzyılların arasında bir kullanımı işaret etmektedir. Evler, Chersonesos’tan biraz farklı bir teknik ile inşaa edilmiştir. Yapılar yumuşak ve kırılgan olan mevcut kahverengi kayanın oyularak bir platform haline getirildikten sonra bunların üzerine inşaat edilmiştir. Bölgede mevcut kayalardan yapılara uygun taş çıkartmanın çok zor olması ve taş duvarların oldukça az görülmesi duvarların gövdelerinin kerpiç ve/veya ahşaptan olduğunu düşünmemize neden olmuştur. Ayrıca, Batıdaki iki burunun arasındaki koyda, bir erken Bizans liman tesbit edilmiştir. Bizans limanı, Bybassos’un Bizans limanı ile aynı şekilde kurulmuştur. Sahilde özellike moloz taşlardan oluşan, üzerinde harç ile birleştirilmış bir rıhtım inşaa edildikten sonra bunun yanına dikdörtgen bir sıra küçük yapılar kurulmuştur. Bu limana ait bir yerleşim ise henüz bulunmamıştır. Yarımada’nın yakınında üç yıl önceki tesbit ettiğimiz iki nekropol alanı bu kampanyada araştırılamamış olup gelecek yılın araştırma programına dahil edilmiştir. Antik ismi bilinmeyen bu yerleşim, Bybassos, Köklü Dağ veya Kargıcak Tepesi antik kentlerinin boyutlarında olmakla birlikte savunma sistemi olarak aynı güvenliğe sahip değildir. Yarımadadaki konumuna göre ve antik limanı henüz tesbit edilememesine rağmen, bu yerleşim özellikle bir liman kenti olarak kullanılmış olmalıdır. Yerleşime ait tarım arazilerinin, yaklaşık 1 km kuzeyindeki, içinde Golden Key Hoteli bulunan ovada olduğu düşünüyoruz. 9) Jeoloji Bir (yağmurlu) günlük çalışma için, Marburg Üniversitesi Fiziki Çoğrafya profesörü Helmut Brückner ve Dr. Ralf Urz araştırmamıza katılmıştır. Limanbaşi mevkiinde, antik dönemde deniz olduğu tahmin ettiğimiz alanlarda, iki yerde karotaj çalışmaları yapılmıştır (7 m ve 5 m). Bu çalışmaların sonucu olarak, deniz kıyısının düşündüğümüzden daha dışarıda olduğu ortaya çıkmıştır. Karotajlarda, hemen hemen tamamen dereden gelen alüvyon tabakaları ortaya çıktı, ancak deniz ile ilgili bir tabakaya rastlanmadı. Fakat bugünkü sahil yapısının incelenmesi sonucu taş ve kumların da fazla yuvarlanmamış olduğu ve az deniz kabuğu ihtiva ettiği anlaşılmıştır. Bu durum karotajda elde edilen sedimentlerde de görüldüğünden ömüzdeki yıllarda sondajların sayısının arttırılması sonucunda kıyı çizgisinin yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir. 10) Keramik Bybassos antik yerleşimi ve çevresinde 2005 yılından itibaren sürdürülen seramik çalışmalarında izlenen yöntem arazi parselizasyonuna uygun olarak toplanan seramiklerin ve küçük buluntuların değerlendirilmesine yönelik bir envanter çalışmasını da bünyesinde barındırmaktadır. Bu yöntemde geleneksel olarak verilerin envanter defterlerlerine işlenmesinin ardından profil veren örneklerin karakalem çizimleri ve fotograflanmaları gerçekleştirilmektedir. Bunun yanı sıra seçilmiş örneklerin taze kırıklarından kil fotografları da mikroskop altında çekilerek dijital veri tabanına kaydedilmektedir. 2009 yılı yüzey araştırmalarının ilk bölümünde Ördekbakacak tepesinde jeomanyetik yöntemlerle bulunan seramik fırınının çevresinde BY FS2A olarak isimlendirilen alanda ele geçen seramikler ve Kızılbağlık ovasında BYFS18A ve BYFS18B olarak kodlanan Hellenistik çiftlikte tespit edilen seramikler incelenerek envanterlenmiştir. Bu çalışmaların yanı sıra Kastabos kutsal alanında bulunan ve BYFS36H olarak adlandırılan bölgeden bulunan seramikler de kayıt altına alınmıştır. Envanter çalışmaları sırasında incelenen diğer bölgelerin kodları aşağıdaki gibidir: BYFS85, BYFS86A, BY 1, BY 2, BY 13, BY 18, BY 19. Yüzey araştırmaları sırasında Bybassos’un sanayi mahallesi olarak yorumladığımız bir alanda arazi çalışmalarımız alanın sınırlarını tespit etmeğe yönelik olarak gerçekleştirilmiştir. Bybassos’un batısında yeralan bölgede özellikle BY FS76 olarak adlandırdığımız alanda ve Bozburun Marmaris karayolunun kuzeyinde bulunan BYFS 90 ve BYFS91 nolu alanlarda bulunan aşırı yanmış seramikler ve fırın parçaları daha önceki yıllarda öngördüğümüz amphora fırınlarının yerlerini belirlememize neden olmuştur. Jeomanyetik yöntemlerde tespit edilen anomaliler doğrultusunda bölgede intensif yöntemlerle toplanan seramik buluntuları bu görüşlerimizi doğrulamıştır. Özellikle amphora buluntularından hareketle gerçekleştirdiğimiz tarihlendirmeler sonucunda sözkonusu alanın kuzeyinde İ.Ö. 4. Yüzyılın sonu - 3. Yüzyılın ilk çeyreği arasında yoğun olarak amphora üretildiği, karayolunun güneyinde bulunan alanda ise üretimin İ.Ö.3. yüzyılın son çeyreğine kadar devam ettiği anlaşılmıştır. Ele geçen amphora mühürleriyle de doğrulanan bu tarihlendirme, alanın Hellenistik Dönemin başlarında önemli bir üretim merkezi olduğunu göstermektedir. Özellikle BY FS76 nolu alanda ele geçen seramikler burada üretimin İ.S. 1. Yüzyılda tekrar başladığını göstermektedir. Ancak Hellenistik Dönemdeki kadar yoğun olmayan bu üretimin izleri yerel Geç Rhodos amphoralarıyla sınırlıdır. Bu alanda İ.S. 5-6. Yüzyıllarda bir yerleşim olduğunu gösteren Geç Antik Döneme tarihli seramik buluntular da ele geçmiştir. Ancak bu alan hakkındaki yorumlarda bölgenin kalın bir alüvyon tabakası altında kaldığı da unutulmamalıdır. Bybassos seramik çalışmaları Doç. Dr. Gonca Şenol ve Doç. Dr. Ahmet Kaan Şenol yönetiminde Ege Üniversitesi’nden bir öğrenci grubu tarafından yürütülmektedir. Bu çalışmalar Tübitak tarafından desteklenmektedir. Bybassos ve çevresinde gerçekleştirilen yüzey araştırmaları sırasında ele geçen seramikler üzerine yapılan çalışmalarda 1. Rapor döneminde açıklanan yöntemlerle seramik toplama işlemleri ve envanter çalışmalarına devam edilmiştir. Yüzey araştırmaları sırasında Marmaris-Bozburun karayolunun doğusunda kalan alanlarda daha önce tespit edilen atölyeler topluluğunun sınırları belirlenmiştir. Jeomanyetik araştırmaların yardımıyla belirlenen fırın alanları dışında BY-FS 91 nolu alanda bulunan fırın parçalarının ve curufların yeni bir fırına işaret ettiği ortaya çıkarılmıştır. Alanda toplanan seramiklerin incelenmesi sonucu fırın alanındaki atık seramiklerin İ.Ö. 4. Yüzyılın sonları ile İ.Ö. 3. Yüzyılın ortaları arasına tarihlendirmek gerekmektedir. BY-FS 90 adını verdiğimiz komşu parselde ise jeomanyetik anomali haritalarında belirlenen alanlarda araştırmalara ağırlık verilmiş ve bu alanda da iki olası fırının atıkları tespit edilmiştir. BY-FS 90 ile birlikte 91 nolu alanın seramik atölyeleri topluluğunun erken dönemlerinde kullanıldığını, yolun batısında kalan BY-FS 76, FS 88 ve 89 nolu alanların ise İ.Ö. 3. Yüzyılın son çeyreğine kadar atölye alanı olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu alanlarda bulunan seramikler ağırlıklı olarak ticari amphoralar ve günlük seramikten oluşmaktadır. Alanın İ.S. 1. Yüzyılda ve İ.S. 5-6. Yüzyıllarda tekrar kullanıldığı bölgede gerçekleştirilen araştırmalarda bulunan seramikler yardımıyla anlaşılmıştır. Arazide gerçekleştirilen ölçümler sonucunda 4.5 hekratlık bir alanı kaplayan atölyeler topluluğunu Bybassos’un sanayi bölgesi olarak değerlendirmek doğru olacaktır. BY-FS 28 nolu alanda yürütülen çalışmalarda Bybassos’un yakın çevresinde bulunan bir Geç arkaik-Klasik Dönem yerleşimi belirlenmiştir. Bölgede, definecilerin yaptığı tahribat sonucu ortaya çıkarılmış çok sayıda seramik toplanarak envanterlenmiştir. Buna göre BY-FS 28 D olarak adlandırılan kutsal alanın yakınında İ.Ö. 6. Yüzyılın son çeyreğine tarihlendirilen skyphos, kylix, hydria, oinokhoe, olpe gibi ince seramikler ele geçmiştir. Eserler arasında bantlı kylix ve İonia kaselerine ait ağız parçaları yüksek sayıda bulunmuştur. Alandaki araştırmalar sırasında bulunan iki adet gümüş Knidos sikkesi seramiklerin tarihlendirilmeleriyle uyum göstermektedir. Bu bölgede toplanan hayvan kemiklerinin yoğunluğu sözkonusu alanın bir kült alanı olarak kullanılmış olabileceğini göstermektedir. Kargıcak yerleşiminde ana plan üzerinde yapılan bölünmeler doğrultusunda toplanan seramik envanterlenmiş ve fotograflanmıştır. Yüzeyde toplanan seramikler alanlarına göre gruplandırılarak fotograflandıktan sonra ince seramikler tek tek fotograflandırılarak fişlere aktarılmaya hazır hale getirilmiştir. Bu işlemlerle paralel olarak eserlerin profil veren örneklerinin tamamı çizilmektedir. Son olarak amorf parçaların kil kompozisyonlarını belirlemek amacıyla mikroskop altında detay taze kırık fotografları çekilerek fişlere aktarılmaktadır. Araştırmanın son haftası içinde BY-FS 40 olarak isimlendirdiğimiz Bördübet Golden Key plajında bulunan yerleşimde araştırmalara devam edilmiştir. Bu alanda mimari buluntuların krokiye yerleştilmesinden sonra topografik ölçümler tamamlanmış ve alan seramik toplamaya uygun olarak bölümlendirilmiştir. Buna göre BY-FS 40 C alanından çok sayıda Erken Hellenistik Döneme tarihlendirilen günlük seramik ve amphora ele geçerken D ve E bölümlerinden yoğun olarak ince seramik bulunmuştur. İ.Ö. 4-3. Yüzyılın sonu arasına tarihlendirilen seramikler arasında bulunan megare kaselera ait parçaların dışında İ.Ö. 6. Yüzyılın ilk yarısına tarihlendirlen ağız kenarı firnisli bir amphora da yerleşimin tarihi hakkında önemli bir kriter olarak dikkati çekmektedir. BY-FS 40 G olarak adlandırılan alanda ise yoğun olarak İ.Ö. 3. Yüzyılın ilk yarısına tarihlendirilen ticari amphoralar ve günlük seramik ele geçmiştir. BY-FS 40 H alanında tespit edilen liman kalıntıları ise bulunan seramikler ve genel mimari yapısı nedeniyle Geç Antik Dönem’e tarihlendirilmelidir. Yamaçlardan akan seramik ise yerleşimin Geç arkaik dönemden itibaren var olduğunu kanıtlamaktadır. Yarımadanın burun bölümüde I olarak adlandırdığımız alanda ise Geç Arkaik Döneme tarihlendirilen çok sayıda ince seramik ele geçmiştir. İnce seramiklerin yoğunluğu ve alanın yerleşime uygun olmayacak derecede sarp bir topografyaya sahip oluşu BY-FS 40 I alanının bir kutsal alan olarak düşünmemize neden olmuştur. BY-FS 40 yerleşiminden toplanan seramik ve amphora mühürleri envanterlenerek fişlere aktarılmaya başlanmıştır. Bybassos çevresinde yürütülen çalışmalar arasında Marmaris Datça karayolunun güneyinde kalan bölümde dört yeni buluntu noktası tespit edilmiştir. Araştırmalarda Çubucak Seramik atölyeleri olarak adlandırılan kazı alanına kadar olan bölgede yüzey taranmış, ancak turizm tesisleri nedeniyle yolun doğusu incelenememiştir. Kalın bir alüvyon tabakasıyla kaplı bölümde BY-FS 97 nolu alanda Hellenistik Döneme tarihlendirilen seramik buluntulara rastlanmıştır. Bu alanın doğusunda 98, 99 ve 100 nolu alanlarda ise Hellenistik Döneme tarihlendirilen seramikler ele geçmiş ve sözkonusu alanlar toğografik haritaya işlenmiştir. Bybassos seramik çalışmaları Doç. Dr. Gonca Şenol ve Doç. Dr. Ahmet Kaan Şenol yönetiminde Ege Üniversitesi’nden bir öğrenci grubu tarafından yürütülmektedir. Bu çalışmalarda Antik Dönemde Marmaris/Bozburun Yarımadası’ndaki (Karia Khersonessosu) Tarımsal ve Endüstriyel Üretim Teknolojileri Işığında Bölgenin Ticari İlişkileri: Bybassos Modeli isimli Tübitak projesinin çalışmaları da sürdürülmektedir. 11) Eren Dağ Bölgenin en yüksek dağı olan, 810 m’lik Eren Dağı’na bir ön tesbit çalışması gerçekleştirilmiştir. Dağa, Osmaniye sarnıç Mahallesinden yola çıkarak tırmandıktan sonra tepede antik yapılar tespit edilmiştir. Asar Dağı’nın zirvesinde, birçok büyük kireçtaşı bloklar belirlenmiştir. Bu blokların hiç biri in situ durumunda olmamasına rağmen, muhtemelen klasik veya Hellenistik dönemlere tarihlenen bir (Zeus?) sunağına ait olmalıdır. Bu blokların yakınında, yüzeyde çok sayıda yanmış kemik kırıkları bulunmuştur. Zirvenin batısında yer alan bir çıkıntıda, büyük bir kireçtaşı bloğu bulunmuştur. Yerinde başka antik izler bulunmadığı için, sunak bloklarının buradan çıkartılıp zirveye götürüldüğü düşünülür. Zirvede, uygun bir kayalık bulunmamıştır. Zirvenin güneyinde, tek bir yapı tesbit edilmiştir. Çatı kiremitlerine göre, muhtemelen erken Bizans dönemine aittir. Ayrıca, zirve bölgesini iki taraftan koruyan bir sur tesbit edilmiştir. Diğer tarafları çok sarp oldukları için, orada muhtemelen bir sur gereksiz olup inşaa edilmemiş olmalıdır. Bu sur, kaba taş bloklardan ve kavisli bir şekilde inşaa edilmiştir. Önceki yıllarda araştırılan Köklü Dağı surlarına ve Loryma’daki sığınma kalesine benzerliğinden dolayı, bu sur muhtemelen M.Ö. 8inci veya 7inci yy.a aittir. Işlevi, ya zirvedeki kutsal alanı ile bağlı (temenos duvarı), ya da bundan ayrı bir Karya tipi sığınma kalesi olarak yorumlanılabilir. 12) Tesbit gezileri Gelecek yılların programı için yapılan tesbit gezilerinde, ayrıca Dereözü ve Aspiran mahallelerinde gezilmiştir. Dereözü’nde, bir hellenistik çiftlik, bir pres ağırlık taşı ve mezarlıkta çok sayıda erken Bizans yapı elemanları tesbit edildi. Dereözü’nün yakınlarında, muhtemelen bir köprüye ait olan bir kalıntı bulundu. Köprünün yakınındaki tepeye çıkılarak herhangi bir antik yerleşimle ilişkisi olup olmadığı araştırılsa da burada bir yerleşim tespit edilememiştir. Aspiran’da da yerleşim için uygun görünen iki tepedeki incelemelerimiz herhangi bir antik kalıntıya rastlanmayarak son bulmuştur. |
| zum Seitenanfang |
Letzte Änderung: 16.02.2010